ABD veya İsrail’in İran’a Yönelik Nükleer Saldırısı Bağlamında Çin’in Tutumu ve Etkilerinin Değerlendirilmesi
Sefa Yürükel
Tarihsel ve Kuramsal Çerçeve
Nükleer silahların kullanımı 1945 yılından bu yana uluslararası ilişkilerin en hassas başlıklarından biri olmuştur. Nükleer caydırıcılık kuramı karşılıklı yıkım dengesi üzerine kuruludur. Ancak ABD veya İsrail gibi yerleşik nükleer aktörlerin İran’a karşı nükleer silah kullanması caydırıcılık kuramının temel varsayımlarını kökten sarsacaktır. Böyle bir eylem savunma amaçlı bir caydırıcılık hamlesi olarak sunulsa bile uluslararası toplum nezdinde saldırgan bir eylem olarak algılanacaktır. İsrail’in nükleer kapasitesini hiçbir zaman resmen doğrulamaması nedeniyle böyle bir kullanım aynı zamanda nükleer belirsizlik politikasının sona ermesi anlamına gelecektir. Bu nedenle tepkilerin analizinde yalnızca güvenlik boyutu değil meşruiyet ve uluslararası hukuk boyutları da dikkate alınmalıdır.
Çin’in İlkesel Tutumu: Nükleer Kullanıma Muhalefet ve Küresel Nükleer Yayılmayı Önleme Sisteminin Korunması
Çin’in nükleer silahlar konusundaki tutumu yüksek düzeyde süreklilik ve öngörülebilirlik taşımaktadır. Çin uzun süredir kendini savunmaya dayalı bir nükleer strateji izlemekte nükleer silahları ilk kullanmama politikasında ısrar etmekte ve nükleer gücünü ulusal güvenlik ihtiyacının asgari düzeyinde tutmaktadır. Bu ilkesel tutum şu anlama gelir: ABD veya İsrail İran’a karşı nükleer silah kullanırsa Çin temel bir normatif çatışmayla karşılaşacaktır. Bir yandan Çin’in kendi güvenlik mantığı nükleer silahların kullanılmaması gerektiği konsensüsüne dayanmaktadır. Diğer yandan nükleer silahı kullanan aktör Çin değil ABD veya İsrail olacaktır.
Açıklanmış resmi tutumlara bakıldığında Çin ABD ve İsrail’in İran’ın nükleer tesislerine yönelik askeri saldırılarına açık biçimde karşı çıkmaktadır. Çin Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Mao Ning 31 Mart 2026 tarihli basın toplantısında Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu güvenceleri altındaki barışçıl nükleer tesislere silahlı saldırının Birleşmiş Milletler Şartı’nın amaçlarına uluslararası hukuka ve Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu tüzüğüne aykırı olduğunu ve Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması’nın otoritesine ağır bir darbe indirdiğini açıkça belirtmiştir. Çin Dışişleri Bakanı Wang Yi Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu Genel Direktörü Grossi ile görüşmesinde ABD ve İsrail’in İran’ın nükleer altyapısına yönelik askeri eyleminin öngörülemez ve felaket niteliğinde sonuçlar doğuracağı uyarısında bulunmuştur. Bu açıklamalar her ne kadar nükleer tesislere yönelik konvansiyonel saldırıları hedef alsa da mantıksal çerçevesi nükleer silah kullanımı durumuna da aynen uygulanabilir ve etkisi katlanarak artacaktır.
Çin’in Muhtemel Somut Tepki Kanalları
Birinci kanal diplomasi düzeyinde sert kınama ve Birleşmiş Milletler çerçevesindeki eylemlerdir. Çin neredeyse kesin olarak Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin acil toplantısında nükleer silah kullanımını sert biçimde kınayacak ve kınama kararı yönünde çaba gösterecektir. Ancak ABD’nin veto yetkisi nedeniyle Güvenlik Konseyi’nde esaslı bir eylem olasılığı son derece düşüktür. Çin bunun yerine Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nun acil özel oturumu gibi çok taraflı platformlar aracılığıyla uluslararası konsensüs oluşturmaya ve siyasi baskı yaratmaya yönelebilir. Çin bu tür eylemleri uluslararası nükleer yayılmayı önleme sistemine yönelik köklü bir yıkım olarak nitelendirmekte olup nükleer silah kullanımı bu söylemin meşruiyetini daha da güçlendirecektir.
İkinci kanal İran’a diplomatik destek ve insani yardımdır. Çin İran ile kapsamlı stratejik ortaklık ilişkisini sürdürmektedir. Mayıs 2026’da Wang Yi ile İran Dışişleri Bakanı Arakçi’nin Pekin’deki görüşmesinde İran tarafı Çin’e güvendiğini açıkça belirtmiş ve Çin’in barışın teşviki konusunda aktif rol oynamaya devam etmesini beklemiştir. Çatışma süresince Çin İran’a acil insani yardım sağlamıştır. Nükleer saldırı senaryosunda Çin insani yardımın ölçeğini önemli ölçüde genişletebilir ve diplomatik düzeyde İran’ın egemenlik taleplerini daha net biçimde destekleyebilir ancak doğrudan askeri müdahaleden kaçınacaktır.
Üçüncü kanal stratejik düzeyde yeniden değerlendirmedir. Nükleer silahın fiilen kullanılması Çin’i kendi nükleer duruşunu yeniden gözden geçirmeye zorlayacaktır. Çin Nisan 2026’da Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması’nın On Birinci Gözden Geçirme Konferansı’na sunduğu ulusal raporda karşılıklı olarak nükleer silahları ilk kullanmama antlaşması yapılması çağrısında bulunmuştur. ABD veya İsrail’in nükleer kullanımı Çin’e bu gündemi ilerletmek için güçlü argümanlar sağlayacak aynı zamanda Çin içinde nükleer güç modernizasyonunun hızına ilişkin tartışmaları da tetikleyebilecektir. Ancak Çin’in mevcut asgari caydırıcılık ilkesi temelinde kısa vadede köklü bir stratejik dönüşüm olasılığı düşüktür.
Dördüncü kanal ekonomi ve enerji güvenliği alanındaki tedbirlerdir. Hürmüz Boğazı’nın kapatılması veya nükleer kirlilik nedeniyle deniz taşımacılığının kesintiye uğraması Çin’in enerji arzını doğrudan vuracaktır. Çin’in petrol ithalatının yaklaşık yüzde kırkı bu boğazdan geçmektedir. Nükleer saldırı sonrası radyoaktif kirlilik Basra Körfezi’ndeki deniz taşımacılığı güvenliğini uzun süre etkileyebilecektir. Çin stratejik petrol rezervlerini acil kullanım mekanizmasına sokmak ve enerji ithalat kaynaklarını çeşitlendirmeyi hızlandırmak zorunda kalacaktır. Aynı zamanda Çin diğer ülkelerle birlikte nükleer kirlilik bölgesinde çevresel izleme ve iyileştirme için çok taraflı mekanizmalar oluşturulmasını destekleyebilecektir.
Çin’in İlgili Aktörlerle Etkileşim Mantığı
ABD ile ilişkilerde nükleer silah kullanımı Çin ABD ilişkilerini kuruluşundan bu yana en ağır krizlerden birine sokacaktır. Çin doğrudan çatışmadan kaçınsa bile ikili diyalog ve işbirliği mekanizmaları büyük ölçüde duracaktır. Çin ABD ile askeri temaslar ve iklim işbirliği gibi gündemleri askıya alabilir veya erteleyebilir ancak tam ekonomik ayrışma olasılığı düşüktür çünkü taraflar arasındaki ekonomik karşılıklı bağımlılık hâlâ yüksektir.
Rusya ile ilişkilerde Çin ve Rusya tek taraflı askeri müdahaleye karşı çıkma konusunda ortak zemine sahiptir ancak Çin Rusya’nın alabileceği daha radikal tutumları izlemeyecektir. Çin’in diplomatik geleneği bağlantısızlık ve bağımsızlık ilkesini vurgular bu nedenle nükleer krizde Çin daha çok bağımsız bir kınayıcı ve arabulucu rolü üstlenecek bir tarafa katılmayacaktır.
İslam dünyası ile ilişkilerde Çin’in tutumu geniş takdir toplayacaktır. Çin’in Filistin İsrail sorunundaki tutumu ona İslam dünyasında hatırı sayılır bir siyasi itibar kazandırmıştır. Nükleer saldırı senaryosunda Çin’in ABD ve İsrail’e yönelik kınaması bu itibarı daha da pekiştirecek ve Çin’e savaş sonrası bölgesel düzenin yeniden inşasında daha geniş bir söz hakkı alanı açacaktır.
Küresel Nükleer Düzene Etkileri
ABD veya İsrail’in nükleer silah kullanması Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması sisteminin temelini kökten sarsacaktır. Bu sistemin önemli bir savunucusu olan Çin yapısal bir ikilemle karşılaşacaktır. Nükleer silah kullanımı esaslı bir yaptırımla karşılaşmazsa diğer nükleer silahsız ülkelerin nükleer silah edinme motivasyonu belirgin biçimde artacak ve nükleer yayılma riski hızla yükselecektir. Çin’in Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması gözden geçirme konferansındaki tutum belgesi nükleer silah sahibi ülkelerin nükleer silahsız taraf devletlerin barışçıl nükleer tesislerine silahlı saldırıyı durdurması gerektiği uyarısını içermektedir. Nükleer silahın fiilen kullanılması bu uyarıyı önleyici bir çağrıdan mevcut düzenin çöküşünün teyidine dönüştürecektir.
Çin’in ileri sürebileceği alternatif çözümler arasında Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu’nun nükleer tesisleri koruma mekanizmasının güçlendirilmesi nükleer silah sahibi ülkelerin daha bağlayıcı güvenlik garantileri vermesi ve bölgesel düzeyde nükleer silahtan arındırılmış bölge oluşturulması yer alabilir. Ancak bu çabaların etkinliği büyük ölçüde ABD’nin eylemine yönelik herhangi bir hesap verebilirlik biçimini kabul edip etmeyeceğine bağlı olacaktır.
Sonuç
ABD veya İsrail’in İran’a karşı nükleer silah kullanması Çin’i norm ile gerçeklik arasında yüksek gerilimli bir duruma sokacaktır. Çin’in ilkesel tutumu nükleer silah kullanımını sert biçimde kınamayı ve diplomatik insani ve normatif düzeyde karşı tedbirler almayı zorunlu kılmaktadır. Ancak Çin doğrudan askeri çatışmayı veya tam ekonomik ayrışmayı seçmeyecek bunun yerine uluslararası nükleer yayılmayı önleme sistemini korumak İran’ın egemenlik taleplerini desteklemek ABD ile ilişkilerin kötüleşmesini yönetmek ve kendi enerji güvenliğini sağlamak arasında karmaşık bir denge arayacaktır. Bu senaryonun asıl tehlikesi nükleer silah kullanımının yol açacağı normatif çöküşün herhangi bir tek ülkenin kontrol kapasitesini aşacak olmasıdır. Çin en akılcı tepki stratejisini izlese bile küresel nükleer düzenin daha belirsiz bir yöne sürüklenmesini engellemekte zorlanacaktır.
Kaynakça
- Çin Halk Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı. (2026, 7 Mayıs). Wang Yi, İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi ile görüşme gerçekleştirdi. https://www.fmprc.gov.cn
- Çin Halk Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı. (2026, 20 Nisan). Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Guo Jiakun’un 20 Nisan 2026 tarihli olağan basın toplantısı. https://www.fmprc.gov.cn
- Çin’in Daimi Temsilciliği. (2026, 31 Mart). Çin, IAEA güvenceleri altındaki barışçıl nükleer tesislere saldırılara kesinlikle karşı çıkıyor. Xinhua / SABA. https://saba.ye
- Pars Today. (2026, 31 Mart). Çin: İran’ın barışçıl nükleer tesislerine yönelik her türlü saldırı bölgenin güvenliğini sarsar. https://parstoday.ir
- Pars Today. (2026, 26 Mart). Çin uyarısı: ABD ve İsrail’in nükleer altyapıya saldırısı bölgeyi ateşe verecek. https://parstoday.ir
- People’s Daily Online. (2026, 7 Mayıs). İran Dışişleri Bakanı değerli bir güvenle Çin’i ziyaret etti. http://en.people.cn
- Devlet Konseyi Basın Ofisi. (2026, 21 Nisan). Dışişleri Bakanlığı sözcüsü: Çin’in nükleer politikası dünyaya istikrar ve kesinlik kazandırıyor. Xinhua. http://english.scio.gov.cn
- People.cn Urdu. (2026, 1 Nisan). Çin, IAEA denetimi altındaki nükleer tesislere yönelik saldırılara kesinlikle karşı çıkıyor. http://urdu.people.cn
