ABD veya İsrail’in Atom Silahı Kullanması Halinde İran’ın Misilleme Kapasitesi ve Türkiye’nin Tutumu Üzerine Akademik Bir Değerlendirme
Sefa Yürükel
Tarihsel ve Kuramsal Çerçeve
Nükleer silahların kullanımı 1945 yılından bu yana uluslararası ilişkilerin en hassas başlıklarından biri olmuştur. Nükleer caydırıcılık kuramı özellikle karşılıklı yıkım dengesi üzerine kuruludur. Ancak ABD veya İsrail gibi yerleşik nükleer aktörlerin İran’a karşı atom silahı kullanması caydırıcılık kuramının temel varsayımlarını sarsacaktır. Çünkü bu eylem savunma amaçlı bir caydırıcılık hamlesi olarak sunulsa bile uluslararası toplum nezdinde saldırgan bir eylem olarak algılanacaktır. İsrail’in nükleer kapasitesini resmen doğrulamaması nedeniyle böyle bir kullanım aynı zamanda nükleer belirsizlik politikasının sona ermesi anlamına gelecektir. Bu nedenle tepkilerin analizinde yalnızca güvenlik değil meşruiyet ve uluslararası hukuk boyutları da dikkate alınmalıdır.
İran’ın Misilleme Kapasitesi ve Stratejisi
İran’ın ABD veya İsrail’in atom silahı kullanmasına vereceği karşılık nükleer bir misilleme biçiminde olamaz çünkü İran’ın elinde doğrulanmış ve kullanıma hazır nükleer savaş başlığı bulunmamaktadır. İran’ın misilleme stratejisi bu nedenle asimetrik ve çok katmanlı bir yapı arz edecektir.
Birinci katman coğrafi sınırlamanın ortadan kalkmasıdır. İran makamları olası bir saldırıya verilecek karşılığın coğrafi bir sınır tanımayacağını ve saldırganların askeri üslerinin yanı sıra ekonomik ve stratejik varlıklarının da hedef alınacağını açıklamışlardır. İran Silahlı Kuvvetleri Genelkurmay Başkanlığı düzeyinde yapılan açıklamalarda karşılığın önceki çatışmalara kıyasla çok daha geniş bir alana yayılacağı ve düşmanın alışkın olduğu kuralların dışına çıkacağı belirtilmektedir.
İkinci katman Hürmüz Boğazı’nın bir kaldıraç olarak kullanılmasıdır. İran makamları bu dar geçidin kendileri için nükleer bir silahtan bile daha değerli olduğunu ifade etmektedir. Boğazın kapatılması halinde küresel petrol ticaretinin yaklaşık beşte biri sekteye uğrayacak ve dünya ekonomisi üzerinde ciddi bir baskı oluşacaktır. İran ayrıca büyük petrol tankerlerini kolaylıkla hedef alabilecek kapasiteye sahip olduğunu ve ABD savaş gemilerini bu sulardan uzaklaştırdığını öne sürmektedir.
Üçüncü katman balistik füze ve insansız hava aracı kapasitesinin yoğun biçimde kullanılmasıdır. İran’ın füze menzili ve isabet kabiliyeti son yıllarda belirgin biçimde artmış olup insansız hava aracı envanteri de genişlemiştir. Önceki çatışmalarda İran’ın bölgedeki ABD üslerine yönelik çok sayıda füze ve insansız hava aracı saldırısı gerçekleştirdiği raporlanmıştır. Bu saldırılar özellikle erken uyarı sistemleri savaş uçakları ve askeri altyapıyı hedef almıştır.
Dördüncü katman bölgesel müttefik ağının eşzamanlı harekete geçirilmesidir. Hizbullah Hamas Husiler ve Irak’taki Şii milis yapıları İran’ın stratejik derinliğinin unsurları olarak değerlendirilmektedir. Bu yapıların eşzamanlı olarak İsrail’e ve bölgedeki ABD varlıklarına yönelik saldırılarını yoğunlaştırması beklenir.
Beşinci katman ise nükleer eşiğin fiilen aşılmasıdır. İran uzun süredir nükleer belirsizlik politikası izlemektedir. Atom silahı kullanılması halinde İran’ın Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması’ndan çekilmesi ve nükleer silah edinme yolunu açıkça izlemesi gündeme gelebilir. Ancak bu seçenek ani bir misilleme aracı değil uzun vadeli bir stratejik dönüşüm anlamına gelir.
İslam Dünyasının Olası Tepkileri
İslam dünyası açısından ABD veya İsrail’in atom silahı kullanması İran’ın kullanmasından çok daha güçlü ve birleştirici bir tepki üretecektir. Sünni ve Şii aktörler arasındaki rekabet bu kez ortak bir mağduriyet söylemi etrafında gevşeyebilir. Körfez ülkeleri bile İsrail’e yönelik sert açıklamalar yapmak zorunda kalacaktır çünkü kamuoyu baskısı bu yönde olacaktır. Pakistan gibi nükleer kapasiteye sahip ülkeler İslam dünyasının güvenliğinin tehdit altında olduğu söylemini öne çıkaracaktır. Türkiye ve Malezya gibi aktörler uluslararası kurumlarda İsrail’e yönelik yaptırım çağrılarını güçlendirecektir. Şii milis yapıları ise doğrudan misilleme tehditleri yöneltebilir. Genel olarak İslam dünyasında resmi söylemlerin yanı sıra sokak düzeyinde de çok güçlü tepkilerin yükseleceği ve bunun ortak bir kurumsal tavra dönüşme ihtimalinin İran senaryosuna göre çok daha yüksek olduğu değerlendirilmektedir. İslam İşbirliği Teşkilatı olağanüstü toplanma yoluna gidebilir.
Avrupa’nın Tutumu
Avrupa Birliği üyeleri için bu senaryo ciddi bir meşruiyet krizi yaratacaktır. ABD veya İsrail’in nükleer silah kullanması halinde Avrupa’nın geleneksel transatlantik dayanışma çizgisi ile normatif değerleri arasında ciddi bir gerilim ortaya çıkacaktır. Fransa ve Birleşik Krallık gibi nükleer güçler caydırıcılık doktrinlerini yeniden gözden geçirme baskısıyla karşılaşacaktır. Almanya ve İtalya gibi ülkeler ise NATO çerçevesinde kolektif bir tutum benimsemeye çalışsa da kamuoyu baskısı nedeniyle mesafe koyma eğilimi gösterecektir. Avrupa kamuoyunda İsrail’e yönelik eleştirilerin çok güçlü biçimde yükseleceği ve bazı ülkelerde diplomatik temsil düzeylerinin düşürülebileceği öngörülmektedir. Avrupa’nın temel kaygısı nükleer tırmanmanın kendi topraklarına sıçraması mülteci akınlarının artması ve enerji arz güvenliğinin bozulmasıdır. Bu nedenle Avrupa diplomatik kanalları açık tutmaya ve insani yardım mekanizmalarını devreye sokmaya çalışacaktır ancak ABD ile olan ilişkilerinde ciddi bir güven kaybı yaşanması beklenmektedir.
Afrika’nın Konumu
Afrika kıtası nükleer silah kullanımına ilişkin güçlü bir normatif muhalefet sergileyecektir. Afrika Birliği’nin kurumsal hafızası sömürgecilik karşıtlığı ve barışçıl çözüm vurgusu üzerine kuruludur. ABD veya İsrail’in nükleer kullanımı Afrika’da Batı’ya yönelik güvensizliği derinleştirecektir. Bazı ülkeler bu eylemi Batı’nın çifte standardının somut kanıtı olarak görecek ve İran’a yönelik sempati artabilecektir. Bazıları ise küresel istikrarsızlığın kaynağı olarak değerlendirecektir. Afrika’nın öncelikli kaygısı enerji fiyatlarındaki dalgalanma gıda güvenliği ve kalkınma yardımlarının kesilmesidir. Bu nedenle kıta genelinde resmi tepkiler ölçülü kalacak ancak sivil toplum düzeyinde nükleer karşıtı hareketler ve Batı karşıtı söylemler güçlenecektir.
Rusya’nın Yaklaşımı
Rusya için bu senaryo stratejik bir fırsat olarak değerlendirilebilir. Moskova geleneksel olarak Batı’nın askeri müdahalelerini eleştiren bir söylem kullanmaktadır. ABD veya İsrail’in nükleer silah kullanması bu söylemi güçlendirecek ve Rusya’nın uluslararası arenadaki meşruiyetini artıracaktır. Rusya muhtemelen durumu Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nde diplomatik olarak yönetmeye çalışacak ve ABD ile İsrail’e yönelik sert kınama açıklamaları yapacaktır. Ancak doğrudan askeri angajmandan kaçınacaktır. Rusya’nın temel endişesi Orta Doğu’da kendi nüfuz alanlarının zarar görmesi ve nükleer emsallerin yaygınlaşmasıdır. Aynı zamanda Rusya bu durumu Avrupa ile enerji ilişkilerinde ve küresel güç dengesinde kendi lehine kullanma arayışına girebilir.
Kuzey Kore Faktörü
Kuzey Kore ABD veya İsrail’in nükleer silah kullanmasını kendi rejim güvenliği açısından doğrudan bir tehdit olarak algılayacaktır. Pyongyang açısından bu durum nükleer silahlara sahip olmanın gerekliliğini vurgulayan bir emsal olarak sunulabilir ancak aynı zamanda ABD’nin nükleer eşiği aştığı bir dünyada Kuzey Kore’nin kendi kapasitesini korumasının daha da zorlaşacağı anlamına gelir. Kuzey Kore muhtemelen resmi açıklamalarında ABD ve İsrail’i sert biçimde kınayacak ve İran’a destek mesajları verecektir. Bu tutum Pyongyang’ın nükleer programını meşrulaştırma çabasının bir parçası olarak okunmalıdır. Aynı zamanda Kuzey Kore’nin İran ile askeri teknoloji işbirliğini artırma eğilimi gösterebileceği değerlendirilmektedir.
Amerika Kıtası ve ABD’nin Tepkisi
Bu senaryoda ABD’nin kendi eylemine ilişkin tutumu ile kıta ülkelerinin tepkileri ayrı değerlendirilmelidir. Eğer atom silahını ABD kullanmışsa Washington yönetimi bunu İran’ın nükleer tehdidini bertaraf etmeye yönelik meşru müdafaa olarak sunacaktır. Ancak uluslararası kamuoyunda bu gerekçenin kabul görmesi son derece zor olacaktır. ABD iç siyasetinde de ciddi bir tartışma başlayacak ve Kongre düzeyinde soruşturma çağrıları yükselebilecektir. Eğer atom silahını İsrail kullanmışsa ABD’nin tutumu daha da karmaşık hale gelecektir çünkü Washington İsrail’in eylemini açıkça savunmak ile kendi normatif konumunu korumak arasında sıkışacaktır. Latin Amerika ülkeleri ise büyük ölçüde sert diplomatik kınama ve nükleer silahsızlanma çağrısı yapacaktır. Brezilya ve Meksika gibi aktörler uluslararası hukukun işletilmesi vurgusunu öne çıkaracaktır. Küba ve Venezuela gibi ülkeler ise ABD karşıtı söylemlerini en üst düzeye çıkaracaktır. Kanada ise NATO ve beş gözlü istihbarat ittifakı çerçevesinde ABD ile uyumlu bir tutum izlemeye çalışsa da kamuoyu baskısı nedeniyle mesafe koyma eğilimi gösterecektir. Amerika kıtasında genel eğilim nükleer silah kullanımının meşruiyetini reddetmek ancak doğrudan askeri müdahale çağrısından kaçınmak olacaktır.
Türkiye’nin Tutumu
Türkiye’nin bu senaryodaki tutumu dört ana eksende değerlendirilebilir.
Birinci eksen nükleer silah kullanımına yönelik ilkesel muhalefettir. Türkiye Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması’na taraftır ve topraklarında NATO çerçevesinde ABD’ye ait nükleer başlıklar bulunmaktadır. Ancak Ankara’nın politikası nükleer silahların fiilen kullanılmaması yönündedir. Dışişleri Bakanı düzeyinde yapılan açıklamalarda diplomasinin tek çözüm yolu olduğu ve savaşın derhal durdurulması gerektiği vurgulanmaktadır. ABD veya İsrail’in nükleer silah kullanması halinde Türkiye’nin NATO üyeliği nedeniyle doğrudan ABD’yi kınama konusunda zorlanacağı ancak İslam dünyası ve kendi kamuoyu nezdinde ciddi bir meşruiyet sorunu yaşayacağı değerlendirilmektedir.
İkinci eksen aktif diplomatik arabuluculuk ve gerilimin düşürülmesidir. Türkiye çatışmanın başlangıcından itibaren taraflarla üst düzey temaslar yürütmüş İran ve ABD arasında mesaj taşıma rolü üstlenmiştir. Cumhurbaşkanı düzeyinde yapılan açıklamalarda Türkiye’nin kendisini bu savaşın içine çekmeyeceği ancak bölgesel istikrar için çabalarını sürdüreceği belirtilmiştir. Dışişleri Bakanı İslam İşbirliği Teşkilatı çerçevesinde yaptığı konuşmalarda savaşın bölgeyi istikrarsızlaştıracağını ve terör örgütlerine alan açacağını vurgulamıştır. Türkiye’nin temel kaygısı çatışmanın yayılarak bölgedeki tüm aktörleri içine alması ve enerji güvenliğinin bozulmasıdır. Nükleer bir kullanım Türkiye’nin arabuluculuk alanını tamamen ortadan kaldıracaktır.
Üçüncü eksen Türkiye’nin kendi nükleer konumuna ilişkin tartışmalardır. Ankara uzun süredir Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması’nın yapısal olarak adaletsiz olduğunu ve nükleer silaha sahip ülkelerle sahip olmayanlar arasında kalıcı bir eşitsizlik yarattığını savunmaktadır. Dışişleri Bakanı bu antlaşmanın özünde nükleer silaha sahip olmayan ülkelerin nükleer güçlerin askeri üstünlüğünü kalıcı olarak kabul etmesi anlamına geldiğini ifade etmiştir. Cumhurbaşkanı da Türkiye’nin nükleer meselede adil bir konum talep ettiğini dile getirmiştir. Ancak bu söylem somut bir nükleer silah programına dönüşmemiştir. ABD veya İsrail’in nükleer kullanımı halinde Türkiye’deki nükleer tartışmanın yeniden alevlenebileceği ancak kısa vadede Ankara’nın önceliğinin bölgesel istikrar ve Batı ile ilişkilerin yönetilmesi olacağı değerlendirilmektedir. Türkiye ayrıca nükleer kullanım sonrası ortaya çıkacak mülteci akını ve ekonomik çöküşle doğrudan karşı karşıya kalacaktır.
Dördüncü eksen “Kürt meselesi” başlığı altında değerlendirilmesi gereken güvenlik kaygılarıdır. Çatışma döneminde ABD’nin İran’daki “Kürt gruplarla” temas kurarak iç isyan teşvik etme olasılığının tartışılması Ankara’da ciddi kaygı yaratmıştır. Türkiye Suriye’de ABD’nin PKK uzantısı gruplarla işbirliği yapmasının yarattığı güven kaybını hatırlamaktadır. Nükleer bir kullanım sonrası ortaya çıkacak kaosta “Kürt grupların” durumu Türkiye’nin güvenlik öncelikleri arasında yer alacaktır. Ankara bu konuda hem ABD ile hem de bölgesel aktörlerle yoğun diplomatik temas yürütecek ve “Kürt meselesinin” bir istikrarsızlık aracına dönüşmesini engellemeye çalışacaktır.
Küresel Kurumsal Tepkiler ve Hukuki Boyut
Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi acil toplanacak ancak daimi üyeler arasındaki görüş ayrılıkları nedeniyle etkili bir karar alınması zorlaşacaktır. Özellikle ABD’nin veto yetkisini kullanması halinde kurumsal tepkinin etkisiz kalacağı değerlendirilmektedir. Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu denetim mekanizmalarını yeniden gündeme getirecektir. Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması çerçevesindeki taahhütlerin ihlali tartışmaları alevlenecektir. Uluslararası Ceza Mahkemesi’nin yetki alanı ve saldırı suçunun tanımı üzerine hukuki tartışmalar başlayacaktır. Ancak nükleer silah kullanımının önlenmesine ilişkin mevcut hukuki çerçevenin uygulanması siyasi iradeye bağlı kalacaktır. Bu senaryoda asıl kriz kurumsal yapıların meşruiyeti üzerine olacaktır çünkü nükleer silaha sahip aktörlerin aynı zamanda uluslararası düzenin garantörü olarak konumlanması ciddi bir çelişki yaratacaktır.
Ekonomik ve İnsani Sonuçlar
Nükleer kullanım halinde küresel enerji piyasaları ciddi şok yaşayacaktır. Basra Körfezi’nde seyrüsefer güvenliği tehlikeye girecek ve petrol fiyatları kontrol edilemez biçimde yükselecektir. Sigorta piyasaları ve deniz ticareti olumsuz etkilenecektir. İnsani boyutta ise radyasyon kaynaklı sağlık sorunları ve yerinden edilme dalgaları gündeme gelecektir. Uluslararası yardım kuruluşları bölgeye erişimde ciddi zorluklarla karşılaşacaktır. Gıda ve ilaç tedarik zincirleri kesintiye uğrayacaktır. Bu sonuçlar yalnızca bölge ülkelerini değil küresel ekonomiyi de derinden etkileyecektir. Ayrıca nükleer serpinti nedeniyle tarım alanlarının kirlenmesi uzun vadeli gıda güvenliği sorunlarına yol açacaktır. Türkiye coğrafi konumu nedeniyle bu insani ve ekolojik sonuçlardan doğrudan etkilenecek ülkeler arasında yer alacaktır.
Sonuç ve Değerlendirme
ABD veya İsrail’in atom silahı kullanması varsayımı uluslararası sistemin tüm katmanlarında eşzamanlı bir meşruiyet krizi üretecektir. İslam dünyasındaki tepkiler büyük ölçüde birleştirici Avrupa’daki tutum çelişkili Afrika’daki yaklaşım Batı karşıtı Rusya’nın pozisyonu fırsatçı Kuzey Kore’nin tavrı hesaplı ve Amerika kıtasının cevabı bölünmüş olacaktır. İran senaryosundan en önemli fark burada ortaya çıkmaktadır. İran’ın nükleer kullanımı uluslararası sistem tarafından bir sapma olarak görülürken ABD veya İsrail’in kullanımı sistemin kendisine yönelik bir güven kaybı olarak algılanacaktır. İran’ın misillemesi ise nükleer nitelikte olamayacak ancak Hürmüz Boğazı’nın kapatılması füze ve insansız hava aracı saldırıları bölgesel müttefik ağının harekete geçirilmesi ve nükleer eşiğin fiilen aşılması gibi asimetrik araçlarla gerçekleşecektir. Türkiye ise NATO üyeliği ile İslam dünyasındaki konumu arasında sıkışacak ilkesel olarak nükleer kullanımı reddedecek diplomatik arabuluculuğu sürdürmeye çalışacak kendi nükleer konumuna ilişkin tartışmaların yeniden alevlenmesiyle karşılaşacak ve “Kürt meselesi” bağlamında bölgesel güvenlik kaygılarını önceliklendirecektir. Bu durum nükleer silahların yasaklanmasına ilişkin normatif çabaları hem güçlendirecek hem de zayıflatacaktır. Bir yandan nükleer kullanımın insani maliyeti somut biçimde görülecek diğer yandan nükleer silahlara sahip olmanın güvenlik sağladığı algısı pekişebilecektir. Asıl uzun vadeli sonuç ise küresel güvenlik mimarisinin meşruiyet temelinin ciddi biçimde sarsılması ve orta büyüklükteki devletlerin güvenlik arayışlarında yeni denge arayışlarına girmesi olacaktır.
Kaynakça
- Al Jazeera. (2026, 2 Kasım). ABD ve İsrail İran’ı yeniden bombalarsa Tahran nasıl karşılık verir?
- BBC Türkçe. (2026, 3 Mart). Türkiye, Ortadoğu’daki savaşta nasıl bir pozisyon alıyor?
- Bernama. (2026, 8 Mart). Türkiye, ABD İsrail İran savaşını sona erdirmek için diplomatik temaslarını sürdürüyor: Dışişleri Bakanı.
- Bernama. (2026, 14 Nisan). Cumhurbaşkanı Erdoğan: Türkiye İran geriliminde diplomasiyi zorluyor ve gerilimin düşürülmesi çağrısında bulunuyor.
- Carnegie Endowment for International Peace. (2026, 6 Mart). Türkiye’nin İran Çatışmasında İki Temel Çıkarı Var.
- Ettelaat. (2026, 1 Kasım). ABD ve İsrail İran’a yeniden saldırırsa Tahran nasıl karşılık verir?
- HRT. (2026, 2 Mart). Erdoğan: İran’a yönelik saldırılar uluslararası hukukun açık ihlalidir.
- Iran International. (2026, 31 Ekim). Coğrafi sınır yok: Tahran topyekun savaşa hazır olduğunu gösteriyor.
- Nükleer Silah Yasağı İzleme Kuruluşu. (2026). Türkiye.
- Pars Today. (2026, 15 Mart). Türkiye: Fidan: İran’a karşı savaş derhal durdurulmalı.
- Responsible Statecraft. (2026, 24 Ağustos). Nükleer silaha sahip olmanın ABD’ye çok az kaldıraç sağladığı ortaya çıktı.
- SVT Nyheter. (2026, 13 Mart). Erdoğan: Türkiye bu savaşa sürüklenmeyecek.
- Thế giới và Việt Nam. (2026, 19 Ekim). İran ABD ve İsrail’in yanlış hesap yapması halinde daha sert karşılık uyarısında bulundu.
- Quân đội nhân dân. (2026, 2 Kasım). İran ABD saldırırsa sınırsız karşılık vereceğini açıkladı.
- Xinhua. (2026, 14 Mart). Erdoğan: Üçüncü füze olayına rağmen Türkiye bölgesel savaşa sürüklenmeyecek.
