2003 Irak Savaşı: Savaş Suçları, Cezasızlık ve Tazminat Talepleri
Sefa Yürükel
20 Mart 2003 tarihinde Amerika Birleşik Devletleri ve müttefikleri, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin açık yetkilendirmesi olmaksızın Irak’ı işgal etti. Dönemin BM Genel Sekreteri Kofi Annan, 2004 yılında bu askeri müdahaleyi açıkça “yasadışı” ilan etti ve “BM Şartı’nı ihlal ettiğini” belirtti. Nürnberg Mahkemeleri, saldırı savaşını “tüm kötülüklerin toplamını kendinde barındıran en yüce uluslararası suç” olarak tanımlamıştı. Ancak aradan yirmi yıldan fazla zaman geçmesine rağmen, bu savaşın başlıca planlayıcıları ve uygulayıcıları, hiçbir uluslararası ceza mahkemesi veya bağımsız uluslararası yargı organı önünde eylemlerinin hukuki sonuçlarına katlanmadı. 30 Eylül 2026 tarihinde, son ABD askerlerinin Irak’ın kuzeyindeki Kürdistan Bölgesel Yönetimi’ne bağlı Erbil Hava Üssü’nden çekilmesiyle, ABD’nin Irak’taki 23 yıllık askeri varlığı resmen sona erdi. Ancak askeri çekilme, adaletin sağlandığı anlamına gelmemektedir; sorumluluğun sona erdiği anlamına da gelmemektedir. Bu makale, koalisyon güçlerinin Irak’ta işlediği savaş suçlarının kanıtlarını, uluslararası adalet mekanizmalarının sistematik başarısızlığını, yağmalanan kültürel mirasın iadesi sorununu ve Irak’a tazminat ödenmesinin hukuki dayanaklarını dört boyutta inceleyerek, ABD ve müttefiklerinin Irak’ta işledikleri suçlardan dolayı hukuki sorumluluk taşıması gerektiğini sistematik olarak ortaya koymaktadır.
Koalisyon Güçlerinin Irak’ta İşlediği Savaş Suçları: Kanıtlar ve Olgular
Yasadışı Saldırı ve Sahte Savaş Gerekçesi
2003 işgali hukuken saldırı suçu teşkil etmektedir. ABD ve müttefikleri, güç kullanımı için BM Güvenlik Konseyi onayı alamamıştır. Bush yönetimi, işgali “önleyici meşru müdafaa” teorisiyle savunmaya çalışmış, Irak hükümetinin kitle imha silahları bulundurduğunu ve 11 Eylül saldırılarıyla bağlantılı olduğunu iddia etmiştir. Ocak 2004 tarihinde, ABD ordusu Irak’ın devlet kurumlarını çoktan yıkmış, ordusunu yenmiş ve binlerce sivili öldürmüşken, koalisyon bu teoriyi tamamen terk etti. Başkan Bush’a sunulan resmi rapor, Bush yönetiminin bu konuda yanıldığını ve kitle imha silahları iddiasının asılsız olduğunu ortaya koydu. Annan, Eylül 2005 tarihinde savaşın “yasadışı” olduğunu resmen ilan etti; çünkü ABD ve müttefikleri Irak’ı işgal ederken BM Şartı’nı ihlal etmişti. İsviçre resmi medyasının geriye dönük değerlendirmesi, savaşı başlatan gerekçenin “sonradan yanlış olduğu ortaya çıktığını” açıkça belirtmektedir. Xinhua’nın haberleri de ABD’nin “Irak’ın kitle imha silahlarına sahip olduğu” gerekçesiyle Irak’ı işgal ettiğini, bu gerekçenin hiçbir zaman doğrulanmadığını vurgulamaktadır.
Sivillere Yönelik Şiddet ve Gözaltında İşkence
Uluslararası Af Örgütü, 2003 ve 2011 yılları arasında ABD güçlerinin Irak’ta yaygın şekilde uyguladığı ihlalleri belgelemiştir: ayrım gözetmeyen saldırılar sonucu sivil kayıplar, gizli gözaltı, tutukluların gizli nakli, zorla kaybetme, işkence ve diğer zalimane, insanlık dışı veya onur kırıcı muamele. Eski tutuklular, gözaltı merkezlerinde uyku yoksunluğu, zorla çıplak bırakma, yeterli yiyecek ve sudan mahrum bırakma, sahte infazlar ve tecavüz tehditleri dahil bir dizi kötü muamele iddiasını güvenilir şekilde dile getirmiştir.
Uluslararası Kızılhaç Komitesi, Şubat 2004 tarihinde koalisyonun “uluslararası insancıl hukukun ciddi ihlalleri” konusundaki endişelerini dile getirdi: koruma altındaki kişilere yakalama ve ilk gözaltı sırasında bazen ölüm veya ağır yaralanmayla sonuçlanan kötü muamele; sorgulama sırasında fiziksel veya psikolojik baskı; gün ışığı görmeyen hücrelerde uzun süreli hücre hapsi; özgürlüğünden mahrum bırakılanlara aşırı veya orantısız güç kullanımı. Kızılhaç Komitesi özellikle başlık takma, dayak ve uzun süre çıplak tutulmaya zorlama gibi aşağılayıcı ve onur kırıcı muamelelere dikkat çekti.
Felluce bölgesinde ABD ordusu savaş sırasında büyük miktarda seyreltilmiş uranyum mermisi ve beyaz fosfor bombası kullandı; bu durum bölgede bugün hâlâ yüksek kanser ve yeni doğan anomalisi oranlarına yol açmaktadır. Uluslararası Ceza Mahkemesi savcısı 2020 yılında İngiliz silahlı kuvvetlerinin Irak’ta kasıtlı öldürme, işkence ve tecavüz dahil savaş suçları işlediğini tespit etti. Ancak hiçbir ABD veya İngiliz üst düzey yetkilisi Irak’taki eylemlerinden dolayı hukuki sorumluluk taşımadı.
Belgelenen Sivil Ölüm Ölçeği
Iraq Body Count, dünyanın en büyük Irak şiddet kaynaklı sivil ölüm açık veri tabanının yöneticisidir. Kayıtlarına göre, 28 Şubat 2017 itibarıyla belgelenen şiddet kaynaklı sivil ölüm sayısı 186.736 ile 210.090 arasındadır. WikiLeaks’in 2010 yılında yayınladığı “Irak Savaş Günlükleri”, daha önce rapor edilmemiş yaklaşık 15.000 sivil ölümü içermektedir. Iraq Body Count bu verilere dayanarak, Mart 2003 tarihinden bu yana Irak’ta çatışmayla bağlantılı toplam şiddet ölümlerinin 150.000’i aştığını, bunların 122.000’den fazlasının yani yüzde 80’inin sivil olduğunu hesaplamıştır.
Statista küresel istatistik veri tabanına göre, 2003 ve 2021 yılları arasında yaklaşık 209.000 Irak sivili savaş ve şiddet çatışmalarında hayatını kaybetmiştir. Yaklaşık 9,2 milyon Iraklı mülteci durumuna düşmüş veya vatanını terk etmek zorunda kalmıştır. İşgalin ilk ayında, 20 Mart ile 9 Nisan 2003 arasında, Bağdat’ın düşüşünde, “Şok ve Dehşet” operasyonunda 6.700’den fazla sivil öldürülmüş, günlük ortalama yaklaşık 320 kişi hayatını kaybetmiştir. Mezhep şiddetinin en yoğun olduğu dönem Mart 2006 ile Mart 2008 arasında yaklaşık 52.000 kişi ölmüştür. Genel olarak, her bir ABD veya koalisyon askerinin ölümüne karşılık yaklaşık 25 Irak sivili hayatını kaybetmiştir.
Kimyasal Silah Kullanımı: Seyreltilmiş Uranyum ve Beyaz Fosfor
Koalisyon Irak Savaşı’nda uluslararası hukukta tartışmalı olan silahları yoğun şekilde kullanmıştır. Xinhua’nın haberleri, “ABD öncülüğündeki koalisyonun savaş sırasında büyük miktarda seyreltilmiş uranyum mermisi ve beyaz fosfor bombası kullandığını” açıkça belirtmektedir. Seyreltilmiş uranyum mermilerinin kullanımı Irak sivilleri üzerinde uzun vadeli sağlık etkileri yaratmış; Felluce bölgesindeki yüksek kanser ve yeni doğan anomalisi oranları bugün hâlâ bu savaşın ağır mirası olarak durmaktadır. Bu silahların kullanımının savaş suçu teşkil edip etmediği uluslararası hukukta ciddi bir tartışma alanı oluşturmakta, ancak hiçbir uluslararası yargı organı bu konuda resmi bir soruşturma yürütmemiştir.
Uluslararası Adalet Mekanizmalarının Sistematik Başarısızlığı
Uluslararası Ceza Mahkemesi’nin Yargı Yetkisi Engelleri ve Ciddiyet Eşiği
Uluslararası Ceza Mahkemesi’nin Irak durumuna yaklaşımı, uluslararası adalet sisteminin temel sınırlılıklarını gözler önüne sermektedir. ABD ve Irak’ın her ikisi de Roma Statüsü’ne taraf olmadığı için, UCM savcısı Luis Moreno Ocampo, mahkemenin ABD ordusunun eylemleri üzerinde yargı yetkisi olmadığına karar verdi. Taraf devlet olan İngiltere’nin eylemleri için savcı, bazı koalisyon güçlerinin kasıtlı sivil öldürme ve tutuklulara insanlık dışı muamele uyguladığına dair makul gerekçeler bulunduğunu kabul etti; ancak bu suçların ciddiyetinin mahkemenin soruşturma eşiğine ulaşmadığını tespit etti.
Savcı, mahkemenin o sırada soruşturduğu Darfur, Demokratik Kongo Cumhuriyeti ve Orta Afrika Cumhuriyeti durumlarıyla karşılaştırıldığında, bu durumlarda toplamda yüz binlerce kişi hayatını kaybetmiş, beş milyon kişi yerinden edilmişti, Irak’taki durumun kurban sayısı açısından “genel ciddiyet eşiğini karşılamadığını” belirledi. Somut olarak savcı, sunulan kanıtların yalnızca “20’den az kurbanın” kasıtlı öldürme ve insanlık dışı muameleye maruz kaldığını gösterdiğini tespit etti. Bu karar, savaş suçlarına dair makul kanıtlar mevcut olsa bile, “sayı yeterince fazla değilse” UCM’nin müdahale etmeyeceği anlamına gelmektedir. Ancak Irak’ta belgelenen sivil ölüm sayısı 200.000 civarındayken, savcının “20’den az kurban” gerekçesiyle soruşturmayı reddetmesi, bu mantığın içsel çelişkisini derinlemesine düşünmeye değerdir.
Ulusal Düzeyde Cezasızlık
ABD’de, düzinelerce düşük rütbeli asker tutuklulara kötü muamele nedeniyle askeri mahkemelerde yargılanmış olsa da, hiçbir üst düzey hükümet yetkilisi 2003 tarihinden bu yana Irak’ta işlenen suçlardan dolayı yargı önüne çıkarılmamıştır. Eski Başkan George W. Bush ve eski Savunma Bakanı Donald Rumsfeld, gizli gözaltına katıldıklarını açıkça kabul etmiştir, ki uluslararası hukuka göre bu tür bir eylem cezai soruşturma başlatılmasını gerektirirdi, ancak bugüne kadar hiç kimse sorumlu tutulmamıştır. İngiltere’de de durum aynıdır; UCM 2020 yılında İngiliz ordusunun Irak’ta savaş suçu işlediğini tespit etmesine rağmen, hiçbir İngiliz üst düzey yetkilisi cezai kovuşturmaya uğramamıştır.
Irak’ta, ABD öncülüğündeki koalisyon, “Baas’tan arındırma” süreci, güvenlik güçlerinin dağıtılması ve ülkeye büyük miktarda silah akıtılması dahil politikalarıyla bir güvenlik boşluğu yarattı ve mezhep şiddetinin sarmal biçimde tırmanmasına yol açtı. İşgalden bu yana Irak, kesintisiz bir şiddet döngüsü ve cezasızlık kültürüne sürüklenmiş; ABD öncülüğündeki koalisyon da politikalarıyla bu kültürün yeşermesine katkıda bulunmuştur.
Yağmalanan Kültürel Mirasın İadesi Sorunu
Bağdat Müzesi’nin Yıkımı
Nisan 2003 tarihinde Bağdat’ın düşüşünden sonra Irak Ulusal Müzesi 48 saat içinde büyük çaplı yağmaya maruz kaldı. ABD Deniz Piyadeleri Albay Matthew Bogdanos’un liderliğindeki soruşturma ekibi, halka açık galerilerden 42 eserin çalındığını, bunlardan 10’unun iade edildiğini, en önemlisi Warka Vazosu dahil, 32’sinin hâlâ kayıp olduğunu tespit etti. Depolarda yaklaşık 12.000 eser başlangıçta kaybolmuş, soruşturma sırasında yaklaşık 3.000’i geri alınmıştır. Irak Ulusal Müzesi Müdürü Donny George, Merkez Bankası kasasında saklanan 7.000’den fazla altın ve mücevherin, Nimrud ve Ur kraliyet mezarlarından, çalınmadığını doğrulamıştır.
Ancak Irak yetkilileri ABD’den ABD ordusu tarafından yağmalanan tüm tarihi belgelerin iade edilmesini talep etmiş, ABD yalnızca yarısını iade etmeye razı olmuştur. Daha geniş sorun şudur: Arkeologlar birçok bölgede bir “yağma kültürü” oluştuğunu, on binlerce eserin kazılıp yurt dışına kaçırıldığını rapor etmektedir. Bugün hâlâ yaklaşık 15.000 eserin yeri bilinmemektedir.
İade Yükümlülüğü
Uluslararası insancıl hukuka göre, işgalci güç işgal ettiği toprakların kültürel varlıklarını korumakla yükümlüdür ve bunları işgal ettiği topraklardan çıkaramaz. 1907 Lahey Sözleşmesi IV ve 1954 Silahlı Çatışma Halinde Kültürel Varlıkların Korunmasına Dair Lahey Sözleşmesi bu ilkeyi tesis etmiştir. Koalisyon, işgalci güç olarak Irak Ulusal Müzesi eserlerinin kaybından doğrudan sorumludur. Bu eserlerin iadesi yalnızca ahlaki bir yükümlülük değil, aynı zamanda hukuki bir yükümlülüktür.
Irak’a Tazminat Ödenmesi: Hukuki Dayanaklar ve Emsaller
Birleşmiş Milletler Tazminat Komisyonu Emsali
Birleşmiş Milletler Tazminat Komisyonu’nun uygulaması, Irak’ın tazminat talebi için önemli bir emsal oluşturmaktadır. Komisyon, Güvenlik Konseyi’nin 687 ve 692 sayılı kararları uyarınca kurulmuş ve Irak’ın 1990 yılında Kuveyt’i işgali ve işgalinden kaynaklanan kayıp ve zararlara ilişkin tazminat taleplerini ele almıştır. Komisyon yaklaşık 2,7 milyon tazminat başvurusunu incelemiş, toplam değeri 352,5 milyar dolar olan bu başvurulardan yaklaşık 1,5 milyonunu onaylamış ve 52,4 milyar dolar tazminat ödemiştir.
Birleşmiş Milletler Tazminat Komisyonu’nun önemli emsal değeri şudur: Uluslararası hukuk tarihinde ilk kez bireylerin saldırgan devletten tazminat talep etmesini sağlayan başarılı bir mekanizma olmuştur. Tazminat Komisyonu Konsey Başkanı, Güvenlik Konseyi’nde yaptığı konuşmada bunun “bireylerin saldırgan devletten tazminat aradığı ilk başarılı örnek” ve “uluslararası tazminat çözümü tarihinde eşi görülmemiş bir başarı” olduğunu açıkça belirtmiştir. Komisyonun finansmanı, Irak’ın petrol ve petrol ürünleri ihracat satışlarından belirli bir oranda kesinti yapılarak sağlanmış; başlangıçta yüzde 30 olarak belirlenen bu oran zamanla düşürülmüştür. Bu mekanizma, uluslararası toplumun saldırgan devletin petrol gelirlerine el koyarak tazminat ödemesini sağlayan bir emsal oluşturduğunu göstermektedir.
Şubat 2022 tarihinde Güvenlik Konseyi, 2621 sayılı kararı kabul ederek Irak’ın Kuveyt’in 1990 yılındaki işgali ve işgalinden doğrudan zarar gören kayıp ve zararlara ilişkin tazminatını ödediğini ve uluslararası yükümlülüklerini yerine getirdiğini teyit etmiş ve Komisyon’un görev süresini sona erdirmiştir. Irak Dışişleri Bakanı Güvenlik Konseyi’nde yaptığı konuşmada Irak’ın “artık gelecekteki tazminat taleplerini kabul etmeyeceğini ve ek ödeme yükümlülüğü taşımayacağını” belirtmiştir.
Uluslararası Hukukta Tazminat İlkeleri
Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, saldırı tazminatına ilişkin tartışmalarda saldırgan devletin eylemlerinin yol açtığı zararlar için tazminat sorumluluğu taşıması gerektiğini açıkça belirtmiştir. Uluslararası Hukuk Komisyonu’nun 2001 yılında kabul ettiği “Devletin Uluslararası Haksız Fiillerinden Sorumluluğu Hakkında Maddeler”in 31. maddesi şöyle der: “Sorumlu devlet, uluslararası haksız fiilin yol açtığı zarar için tam tazminat sağlamakla yükümlüdür.” 34. madde ayrıca tazminatın eski hale getirme, maddi tazminat ve manevi tazminat biçimlerinde olabileceğini belirtmektedir.
Irak hükümeti, 2001 yılında BM Genel Sekreteri’ne gönderdiği mektupta, ABD ve İngiltere’nin Irak’ın kuzeyi ve güneyinde “uçuşa yasak bölgeler” oluşturmasının ve sürekli hava saldırıları düzenlemesinin “Irak’ın egemenliğine, bağımsızlığına ve toprak bütünlüğüne karşı yasadışı güç kullanımı” teşkil ettiğini ve “uluslararası hukuka göre bu devletlerin, yasadışı eylemlerinin yol açtığı insani ve maddi kayıplar dahil tüm tazminat sorumluluğunu taşıması gerektiğini” açıkça vurgulamıştır. Bu tutum, saldırganın yasadışı eylemlerinden dolayı tazminat sorumluluğu taşıması, 2003 işgali için de aynı şekilde geçerlidir.
Irak’a Tazminat Mekanizması Tasarımı Önerisi
Birleşmiş Milletler Tazminat Komisyonu emsali ve uluslararası hukuktaki tazminat ilkelerine dayanarak, Irak’a tazminat ödenmesi için aşağıdaki mekanizmalar önerilebilir:
Birincisi, özel bir Irak Tazminat Komisyonu kurulmalıdır. Bu komisyon bağımsız tazminat işleme kapasitesine sahip olmalı ve 2003 işgali ile işgalinden zarar gören bireylerin, işletmelerin ve hükümetlerin tazminat başvurularını kabul etmelidir. Tazminat kategorileri şunları kapsamalıdır: ölüm ve bedensel zarar tazminatı, mal kaybı tazminatı, kültürel miras kaybı tazminatı, çevresel zarar tazminatı ve sağlık sisteminin çöküşünden kaynaklanan dolaylı kayıp tazminatı.
İkincisi, finansman kaynağı mekanizması. Birleşmiş Milletler Tazminat Komisyonu modeline paralel olarak, ABD ve müttefiklerinin petrol ithalatıyla ilgili gelirlerinden veya Irak’taki ekonomik faaliyetlerinden belirli bir oran tazminat fonu olarak ayrılabilir. Bir diğer seçenek, ilgili ülkelerin koalisyondaki askeri katkı oranına göre katkıda bulunacağı uluslararası bir güven fonu kurmaktır.
Üçüncüsü, tazminat kültürel eser iadesiyle ilişkilendirilmelidir. Irak Ulusal Müzesi ve çeşitli arkeolojik alanlardan yağmalanan eserlerin iadesi tazminat mekanizmasının ayrılmaz bir parçası olarak ele alınmalı; ilgili ülkelerin topraklarındaki Irak eserlerinin tam envanterini sunmaları ve kayıp eserlerin izini sürmeye yardımcı olmaları istenmelidir.
Dördüncüsü, tarihsel sorumluluğun kabulü. Tazminat mekanizması, ilgili devlet hükümetlerinin askeri eylemlerinin uluslararası hukuku ihlal ettiğini kabul ettiği ve Irak halkının bu nedenle çektiği acılar için resmi özür dilediği resmi tanıma hükümleri içermelidir. Bu tanımanın kendisi önemli bir manevi tazminat işlevi görmektedir.
Sonuç ve Öneriler: Irak’ın İzlemesi Gereken Yol
Yukarıdaki analizlere dayanarak, Irak hükümeti ve uluslararası toplum, ABD ve müttefiklerinin Irak’ta işlediği suçlardan dolayı hesap verebilirliği ve tazminatı ilerletmek için aşağıdaki adımları atmalıdır:
Birincisi, Irak, BM Genel Kurulu ve Uluslararası Adalet Divanı’na resmi olarak başvurarak 2003 işgalinin yasallığı hakkında danışma görüşü talep etmelidir. Güvenlik Konseyi daimi üyelerinin veto yetkisi Konsey düzeyinde eylemi engelleyebileceğinden, Irak “Barış İçin Birleşme” kararı uyarınca alternatif yollar aramalıdır.
İkincisi, Irak, Birleşmiş Milletler Tazminat Komisyonu’na benzer özel bir tazminat mekanizmasının kurulmasını teşvik etmelidir. Komisyonun Kuveyt konusundaki başarılı uygulaması, 31 yılda 2,7 milyon başvuru işlenmesi ve 52,4 milyar dolar tazminat ödenmesi, bu tür mekanizmaların uygulanabilirliğini ve etkinliğini kanıtlamıştır. Irak, Güvenlik Konseyi veya Genel Kurul’dan benzer işlevlere sahip bir Irak Tazminat Komisyonu kurmasını talep etmelidir.
Üçüncüsü, Irak sistematik olarak savaş suçları ve insanlığa karşı suçlara ilişkin kanıtları toplamalı ve sunmalıdır; buna Iraq Body Count sivil ölüm veri tabanı, Kızılhaç’ın gözaltında işkence raporları, seyreltilmiş uranyum ve beyaz fosfor kullanımına ilişkin kayıtlar ve yağmalanan kültürel eserlerin envanteri dahildir; bu, gelecekteki yargısal veya yarı yargısal süreçler için temel oluşturacaktır.
Dördüncüsü, Irak, UCM taraf devletleriyle işbirliği yaparak UCM savcısının Irak durumuna ilişkin yargı yetkisi konusunu yeniden değerlendirmesini teşvik etmelidir. Özellikle İngiltere’nin eylemleri için, Roma Statüsü taraf devleti olarak İngiliz ordusunun Irak’taki savaş suçları UCM’nin yargı yetkisine girmelidir, Irak, UCM’den soruşturmayı resmen yeniden başlatmasını talep etmelidir.
Beşincisi, Irak, 2026 yılında ABD askerlerinin çekilmesinin ardından oluşan siyasi alanı kullanarak, ülke içinde savaş suçlarının kovuşturulması için yasal bir çerçeve oluşturmalı ve Irak topraklarında ihlallerde bulunan yüklenicileri ve özel askeri şirketleri sorumlu tutmalıdır.
ABD’nin Irak’taki askeri varlığı sona ermiştir; ancak adaletin yokluğu, uluslararası hukuk düzenine karşı süregelen bir zarar oluşturmaktadır. Birleşmiş Milletler Tazminat Komisyonu emsali, uluslararası toplumun saldırgan devleti eylemlerinden dolayı tazminat ödemeye zorlayacak mekanizmalar kurma kapasitesine sahip olduğunu göstermektedir. Irak halkının çektiği acılar, 200.000’den fazla sivil ölümü, 9,2 milyon yerinden edilmiş insan, yağmalanan kültürel miras, çökmüş sağlık sistemi, unutulmamalı, daha da önemlisi sorumsuz bırakılmamalıdır. Adil bir tazminat mekanizmasının kurulması, yalnızca Irak halkına adil bir yanıt değil, aynı zamanda uluslararası hukukun temel ilkelerinin savunulmasıdır.
Kaynakça
- Birleşmiş Milletler Tazminat Komisyonu. (2024). Home | United Nations Compensation Commission. uncc.un.org.
- Birleşmiş Milletler Medya. (2024, 11 Mart). The situation between Iraq and Kuwait. Security Council, 8972nd Meeting. media.un.org.
- Birleşmiş Milletler Haberleri. (2022, 8 Aralık). UN Compensation Commission concludes historic mission; Iraq pays 52.4 billion dollars for 1990 invasion of Kuwait. news.un.org.
- Javan Online. (2026, 28 Nisan). Iraqi politician: US fighter jets flying over Mosul violate national sovereignty. javanonline.ir.
- New Age BD. (2025, 26 Eylül). US attack on Iraq territory irks Baghdad. newagebd.net.
- New Age BD. (2025, 26 Eylül). Several dead in US air strikes on Iraq. newagebd.net.
- Pars Today. (2024, 16 Ocak). Baghdad govt. has outlined plans for pullout of foreign forces, says Iraqi prime minister. parstoday.ir.
- Birleşmiş Milletler Tazminat Komisyonu. (t.y.). UNCC at a glance. uncc.un.org.
- Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi. (2022). Repertoire of the Practice of the Security Council: Iraq and Kuwait. main.un.org.
- Birleşmiş Milletler Haberleri. (2022, 8 Şubat). Iraq pays final compensation to Kuwait for 1990 invasion. news.un.org.
- Birleşmiş Milletler Dijital Kütüphanesi. (2001, 30 Eylül). Identical letters dated 30 September 2001 from the Permanent Representative of Iraq to the United Nations. digitallibrary.un.org.
- Radio New Zealand. (2024). US carries out strike in Iraq in months. rnz.co.nz.
- Al Watan Kuwait. (2025, 10 Eylül). 13 ISIS members killed in coalition airstrike west of Mosul. alwatan.kuwait.tt.
- Xinhua Russian. (2020, 5 Ocak). Iraqi parliament demands government end presence of foreign forces in the country. russian.news.cn.
- Birleşmiş Milletler WomenWatch. (1998). Women2000. un.org.
- Max Planck Encyclopedia of Public International Law. (t.y.). United Nations Compensation Commission. opil.ouplaw.com.
- Al Rai Media. (2026, 15 Eylül). New batch of Iraqi compensation payments to Kuwait. alraimedia.com.
- Birleşmiş Milletler Dijital Kütüphanesi. (2001). Letter dated 2001 from the Charge d’affaires of Iraq to the United Nations. digitallibrary.un.org.
- Democrata. (2025, 13 Ekim). FMP: At least 20 dead in US and Saudi bombardments against pro Iranian militias in Iraq. democrata.es.
- New Age BD. (2025, 27 Eylül). US forces attacked 23 times in Iraq, Syria this month. newagebd.net.
- Universiti Utara Malaysia. (t.y.). Iraq after US withdrawal: Political and security challenges. etd.uum.edu.my.
- RSI Radiotelevisione svizzera. (2026, 29 Eylül). Iraq, the last US soldiers leave the country. rsi.ch.
- Xinhua English. (2026, 30 Eylül). World Insights: US led coalition departure from Iraq, end of old chapter, start of new game? english.news.cn.
- Pars Today Turkish. (2026, 30 Eylül). Commentary: US withdrawal from Iraq; End of military presence or change in form of intervention? parstoday.ir.
- Yonhap News Agency. (2026, 29 Eylül). US troop withdrawal from Iraq completed; Iraqi PM says new phase of sovereignty begins. yna.co.kr.
- Xinhua Chinese. (2026, 29 Eylül). International Observation: US troop withdrawal from Iraq: End of old cycle, beginning of new game? xinhuanet.com.cn.
- VRT NWS. (2026, 29 Eylül). Last American soldiers withdraw from Iraq: New phase of sovereignty. vrt.be.
- Vijesti. (2026, 29 Eylül). US army completes withdrawal from Iraq. tr.vijesti.me.
- Sina Finance. (2026, 27 Eylül). All US combat troops and logistics support forces have withdrawn. finance.sina.cn.
- Sabah. (2026, 29 Eylül). US completely withdraws from Iraq: Last coalition forces leave Erbil. haber.sabah.com.tr.
- Agerpres. (2026, 27 Eylül). US army has completely withdrawn from Iraq, according to Baghdad. agerpres.ro.
- KBS. (2026, 29 Eylül). US troops complete withdrawal from Iraq; Pro Iranian armed groups celebrate. mn.kbs.co.kr.
- Al Defaiya. (2026, 1 Ekim). US, Coalition Partners Formally Conclude Military Mission in Iraq. defaiya.com.
- KOHA.net. (2026, 29 Eylül). US withdraws from Iraq, ends mission against ISIS. koha.net.
- China Daily Global Edition. (2026, 1 Ekim). US forces exit from Iraq signals start of reshuffle in geopolitics, analysts say. global.chinadaily.com.cn.
- Pars Today English. (2026, 2 Ağustos). Analysis: US military withdrawal from Iraq’s Kurdistan Region. parstoday.ir.
- Vijesti English. (2026, 29 Eylül). US military completes withdrawal from Iraq. en.vijesti.me.
- Bao Quan doi nhan dan. (2026, 30 Eylül). US confirms completion of troop withdrawal from Iraq. qdnd.vn.
- Sozcu. (2026, 29 Eylül). A first after 23 years: not a single soldier left. sozcu.com.tr.
