ZÜMRÛD-Ü ANKÂ’NIN KANATLARI ALTINDA

Anka Kuşu’nun Hikâyesi

Kıymetli okur,

Anka Kuşu’nun hikâyesini bilir misin?

Belki çocukluğunda bir masalın içerisinde karşılaştın onunla. Belki büyükannenin anlattığı bir hikâyede, belki bir halk ozanının dilinde, belki de eski bir kitabın sayfaları arasında duydun adını. Kimi anlatılarda Kaf Dağı’nın ardında yaşayan olağanüstü bir kuş, kimilerinde dara düşenlerin yardımına yetişen koruyucu bir varlık, kimilerinde ise insanın ulaşmak istediği bilgeliğin ve hakîkatin sembolü olarak karşımıza çıkar.

Rivâyete göre kuşların hükümdarı Zümrûd-ü Ankâ, erişilmez Kaf Dağı’nın ardında, Bilgi Ağacı’nın dalları arasında yaşarmış. Yeryüzünde olup bitenleri görür, canlıların dilinden anlar, geçmişin hâfızasını ve geleceğin sırlarını bilirmiş. Onun kanatları yalnızca uzak mesafeleri aşmak için değil, korunmaya muhtaç olanları himâye etmek, yolunu kaybedenlere yol göstermek ve gerektiğinde hayatı yeniden yeşertmek için de açılırmış.

Bir kuşun böylesine büyük anlamlar kazanması, insanlığın binlerce yıl boyunca tabiatı gözlemlerken kendi hayatına ilişkin soruları da onun üzerinden düşünmesiyle ilgilidir. İnsan gökyüzünde süzülen bir kuşa baktığında yalnızca uçabilen bir canlı görmemiş; uzaklara ulaşma arzusunu, hürriyeti, korunmayı, haberleşmeyi, bilgiyi ve yeryüzündeki sınırların ötesine geçebilme düşüncesini de onunla ilişkilendirmiştir. Böylece kuşlar, dünyanın farklı kültürlerinde kimi zaman haberci, kimi zaman koruyucu, kimi zaman bilge, kimi zaman da insanın mânevî yolculuğuna eşlik eden varlıklar hâline gelmiştir.

Türk Halkbilimi, bu sembollerin kültürel hâfızamızdaki yerini anlamamız bakımından son derece zengin bir araştırma alanı açmaktadır. Çünkü halkın yüzyıllar boyunca anlattığı masallar, söylediği türküler, meydana getirdiği destanlar, işlediği kilimler, dokuduğu halılar, oynadığı oyunlar ve yaşattığı törenler, yalnızca geçmişin gündelik hayatına ilişkin bilgiler taşımaz. Bunların içerisinde insanın tabiatı nasıl kavradığı, aileyi ve toplumu nasıl anlamlandırdığı, çocuklarını hangi değerlerle yetiştirdiği, hangi tehlikelerden sakındığı ve geleceğe hangi umutları taşıdığı da bulunmaktadır.

Bir masaldaki kuşun niçin konuştuğunu, kahramanın yardımına neden yetiştiğini, hangi ağacın dallarında yaşadığını veya neden çoğu zaman uzak ve erişilmez bir yerde bulunduğunu araştırdığımızda, halkın düşünce dünyasına açılan yeni kapılarla karşılaşırız.

Masalın görünen yüzünde olağanüstü bir olay yaşanırken derinliklerinde insanın korkuları, ihtiyaçları, toplumsal ilişkileri, hayat tecrübeleri ve değerleri bulunmaktadır. Halkbiliminin aydınlatıcı gücü, işte bu görünür anlatılarla onların taşıdığı kültürel anlamlar arasındaki ilişkileri ortaya çıkarabilmesindedir.

Zümrûd-ü Ankâ’nın hikâyesi de böylesine geniş bir kültürel hâfızanın içerisinde yaşamaktadır. Onun hakkında anlatılanlar yüzyıllar boyunca farklı anlamlarla zenginleşmiş; kimi rivâyetlerde gözyaşları şifâ, tüyleri yardım ve bilgelik, kanatları ise koruyuculuk sembolü hâline gelmiştir. Bazı anlatılarda uzun ömür ve hayatın devamlılığıyla, bazılarında yenilenme ve ölümsüzlük arayışıyla ilişkilendirilmiştir.

Ancak Zümrûd-ü Ankâ’nın bizim kültürel mîrâs araştırmamızda kazandığı anlamı daha iyi kavrayabilmek için Türklerin kendi kadim inanç dünyasına, özellikle hayatın korunması, doğum, annelik, bereket ve nesillerin devamlılığı çevresinde oluşan anlatılara yönelmemiz gerekmektedir. Çünkü Türk kültür hâfızasında koruyuculuk düşüncesi, yalnızca güçlü hükümdarlarla, yiğit savaşçılarla veya olağanüstü kahramanlarla temsil edilmemiştir. Hayatı meydana getiren, büyüten, besleyen, koruyan ve gelecek nesillere taşıyan kadın da bu kültürel dünyanın merkezinde yer almıştır.

İşte burada, Türk kültürünün en eski ve en anlamlı mânevî varlıklarından biriyle karşılaşırız: Umay Ana.

Bunlara da bir göz atın

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir