İRAN’IN AVRUPA VE AMERİKA’YA YÖNELİK ASKERÎ TEHDİTLERİ: STRATEJİK CAYDIRICILIK, PSİKOLOJİK SAVAŞ VE ÇATIŞMANIN KÜRESELLEŞMESİ
Sefa Yürükel
İran’ın son dönemde ABD ve Avrupa ülkelerine yönelik askerî tehditlerini artırması, Orta Doğu’daki güç mücadelesinin artık yalnızca bölgesel bir çatışma olmadığı ve daha geniş bir uluslararası güvenlik sorununa dönüştüğü ihtimalini gündeme getirmiştir. Özellikle İranlı siyasi ve askerî yetkililerin, ABD’nin Avrupa’daki askerî üslerini İran’a karşı yeni bir operasyon için kullanması hâlinde bu üslerin de hedef alınabileceğine ilişkin açıklamaları, Tahran’ın geleneksel bölgesel caydırıcılık anlayışının ötesine geçen stratejik bir söylem geliştirdiğini göstermektedir.
4 Kasım 2026’da İran Parlamentosu Ulusal Güvenlik Komisyonu üyesi Ahmad Bakhshayesh Ardestani, ABD’nin İtalya ve Almanya gibi Avrupa ülkelerindeki askerî üslerini İran’a karşı kullanması hâlinde bu tesislerin İran füzelerinin hedefi olabileceğini belirtmiştir. Benzer şekilde İran Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi Genel Sekreteri Mohsen Rezaei, 11 Kasım 2026’da yaptığı açıklamada ABD’nin İran’a yönelik yeni bir saldırı gerçekleştirmesi hâlinde Tahran’ın yalnızca Orta Doğu’daki yakın Amerikan üslerini değil Avrupa’daki ve daha uzak bölgelerdeki Amerikan askerî tesislerini de hedef alabileceğini ifade etmiştir. İslam Devrim Muhafızları Ordusu Komutan Yardımcısı Mostafa Izadi’nin 13 Kasım’da yaptığı açıklamalar da olası misillemenin Orta Doğu ile sınırlı kalmayabileceği söylemini güçlendirmiştir.
Bu açıklamalar yalnızca askerî kapasite gösterisi olarak değerlendirilmemelidir. Aynı zamanda ABD’nin bölgesel ve küresel askerî hareket serbestisini sınırlamayı, Avrupa ülkelerini Washington ile ilişkilerini yeniden gözden geçirmeye zorlamayı ve olası bir savaşın maliyetini geniş bir coğrafyaya yaymayı amaçlayan stratejik bir yaklaşımın parçası olarak da incelenmelidir.
Bu bağlamda İran’ın tehditlerinin altında üç temel stratejik amacın yattığı söylenebilir: ABD’nin askerî müdahalesini caydırmak, Batı ittifakı içindeki anlaşmazlıkları derinleştirmek ve İran üzerindeki askerî baskının uluslararası ekonomik ve güvenlik sistemi açısından ciddi sonuçlar doğurabileceğini göstermek.
İran’ın Stratejik Caydırıcılık Anlayışının Dönüşümü
Uluslararası ilişkiler literatüründe caydırıcılık, bir devletin rakibinin belirli bir eylemini önlemek amacıyla söz konusu eylemin kabul edilemez maliyetler doğuracağını göstermesi olarak tanımlanmaktadır.
Thomas Schelling’in caydırma ve zorlama yaklaşımı bu konunun anlaşılması açısından önemlidir. Schelling’e göre askerî güç yalnızca düşmanı fiziksel olarak etkisiz hâle getirmek için kullanılmaz; aynı zamanda karşı tarafın karar alma süreçlerini etkilemek, davranışını sınırlamak ve belirli siyasi tercihlerden vazgeçmesini sağlamak için de kullanılır.
İran’ın ABD ve Avrupa’ya yönelik açıklamaları bu teorik çerçevede değerlendirildiğinde, Tahran’ın temel amacının ABD’yi doğrudan askerî olarak yenmek değil, ABD’nin İran’a karşı yeni bir askerî operasyon gerçekleştirmesinin maliyetini yükseltmek olduğu görülmektedir.
İran, ABD’nin konvansiyonel askerî üstünlüğünün farkındadır. Amerikan hava gücü, uçak gemileri, uydu sistemleri, elektronik harp kapasitesi, istihbarat altyapısı ve küresel lojistik ağı, İran’ın elindeki askerî imkânlardan çok daha geniştir. Bu nedenle İran’ın stratejik yaklaşımında simetrik askerî rekabet yerine asimetrik caydırıcılık öne çıkmaktadır.
Asimetrik caydırıcılık, askerî açıdan daha zayıf bir aktörün, güçlü bir rakibin üstünlüğünü doğrudan dengeleyemediği durumlarda farklı maliyet üretme araçlarına yönelmesidir.
Bu çerçevede İran, balistik füze kapasitesini, insansız hava araçlarını, bölgesel müttefiklerini, deniz taşımacılık güzergâhları üzerindeki coğrafi konumunu ve siber kapasitesini stratejik baskı araçları olarak kullanmaktadır.
Buradaki temel düşünce, ABD’nin İran’ı askerî olarak vurma kapasitesine sahip olmasının, İran’a saldırmanın düşük maliyetli olacağı anlamına gelmediğini göstermektir.
Başka bir ifadeyle İran, askerî güç açısından ABD ile eşitlenmekten çok ABD’nin askerî üstünlüğünü kullanmasını siyasi, ekonomik ve güvenlik açısından maliyetli hâle getirmeye çalışmaktadır.
Bu yaklaşımın önemli bir boyutu coğrafi caydırıcılığın genişletilmesidir. İran’ın tehditlerinin yalnızca İsrail ve Körfez bölgesindeki Amerikan üsleriyle sınırlı kalmayıp Avrupa’daki askerî tesisleri de kapsaması, potansiyel çatışma alanını genişletme çabasına işaret etmektedir.
Avrupa’nın Hedef Alınması ve NATO İttifakının Siyasi Bütünlüğü Üzerindeki Baskı
İran’ın Avrupa ülkelerine yönelik tehditlerinin en önemli stratejik boyutlarından biri, Avrupa ile ABD arasındaki güvenlik ilişkilerini etkileme potansiyelidir.
Avrupa, ABD’nin küresel askerî operasyonları için önemli bir lojistik ve operasyonel altyapı sağlamaktadır. Almanya’daki Ramstein Hava Üssü ile Birleşik Krallık’taki RAF Mildenhall ve RAF Fairford gibi tesisler, Amerikan askerî hareketliliği açısından önemli merkezlerdir.
Bu üslerin işlevi yalnızca savaş uçaklarının konuşlandırılmasıyla sınırlı değildir. Komuta ve kontrol faaliyetleri, askerî personel hareketliliği, lojistik destek, yakıt ikmali, istihbarat koordinasyonu ve hava operasyonlarının planlanması gibi birçok işlevi bulunmaktadır.
Bu nedenle İran’ın Avrupa’daki Amerikan üslerini hedef alarak vermeye çalıştığı mesaj, doğrudan Avrupa devletlerine yönelik bir güvenlik uyarısı niteliği taşımaktadır.
Bu stratejinin temelinde Avrupa ülkelerini şu ikilemle karşı karşıya bırakma girişimi yatmaktadır:
Bir yanda NATO çerçevesinde ABD ile askerî ve siyasi ittifak ilişkileri, diğer yanda İran ile doğrudan bir çatışmanın içine sürüklenme ihtimali.
İran’ın yaklaşımı, Avrupa ülkelerinin ABD’ye sağlayacağı askerî desteğin kendi ulusal güvenlikleri açısından doğrudan risk oluşturabileceği algısını güçlendirmektir.
Bu durum, uluslararası ilişkiler literatüründeki ittifak siyaseti ve ittifak içi maliyet paylaşımı tartışmalarıyla ilişkilendirilebilir.
Avrupa ülkelerinin ABD’nin İran politikasına katılım düzeyleri birbirinden farklıdır. Bazı ülkeler Washington’un askerî yaklaşımına daha yakın dururken diğerleri diplomatik çözümlere ve çatışmanın sınırlandırılmasına vurgu yapmaktadır.
İran’ın Avrupa’yı hedef alan açıklamaları, bu farklılıkları derinleştirebilecek bir baskı mekanizması oluşturmaktadır.
Özellikle Almanya, İtalya, Birleşik Krallık ve Fransa gibi ülkelerin kendi topraklarındaki Amerikan askerî varlığının güvenlik sonuçlarını yeniden gözden geçirmek zorunda kalması İran için stratejik bir kazanım olabilir.
Ancak burada önemli bir çelişki bulunmaktadır.
İran, Avrupa’yı ABD’den uzaklaştırmak isterken Avrupa ülkelerinin güvenlik kaygılarını artırarak NATO içinde daha güçlü bir dayanışmaya da yol açabilir.
Bu nedenle bu stratejinin başarısı otomatik değildir. Avrupa’nın tehditleri nasıl algıladığı, ABD ile ilişkilerinin niteliği ve İran’ın fiilî askerî eylemlerinin ölçeği belirleyici etkenler olacaktır.
Çatışmanın Bölgeselleşmesinden Küreselleşmesine Geçiş
İran’ın açıklamalarındaki en önemli değişikliklerden biri olası bir savaşın coğrafi sınırlarının genişlemesidir.
Geleneksel olarak İran’ın askerî stratejisi Orta Doğu merkezli bir güvenlik mimarisine dayanmaktadır. İsrail, Irak, Suriye, Lübnan, Yemen ve Basra Körfezi bu stratejinin ana coğrafi alanlarını oluşturmuştur.
İran’ın bölgesel etki anlayışı yalnızca doğrudan askerî kapasiteye değil aynı zamanda devlet dışı silahlı aktörlerle ilişkilerine de dayanmaktadır.
Hizbullah, Husiler ve Irak’taki bazı silahlı gruplarla ilişkileri, İran’ın bölgesel güç projeksiyonunun önemli unsurlarıdır.
Bu yapı, İran’a doğrudan askerî müdahale gerçekleştirmeden farklı coğrafyalarda rakipleri üzerinde baskı kurma imkânı sağlamaktadır.
Ancak ABD ve İsrail’in İran’a yönelik doğrudan askerî operasyonlarını yoğunlaştırması, Tahran’ın güvenlik yaklaşımında daha geniş bir misilleme perspektifini gündeme getirmiştir.
İran’ın Avrupa’daki Amerikan üslerini hedef alarak ortaya koyduğu yaklaşım, potansiyel çatışma alanını Orta Doğu’nun ötesine taşıma iradesini göstermektedir.
Burada küreselleşme kavramı dikkatli kullanılmalıdır. İran’ın tüm Avrupa ülkeleriyle veya ABD anakarasıyla doğrudan savaş yürütmeyi amaçladığı sonucuna varmak için yeterli kanıt bulunmamaktadır.
Daha doğru bir değerlendirme, İran’ın ABD ile olası yeni bir çatışmanın coğrafi sınırlarını genişletebileceğini ilan ederek Washington’un stratejik hesaplarını etkilemeye çalıştığıdır.
Bu yaklaşımın temel amacı, ABD’nin İran’a yönelik bir askerî operasyonun yalnızca operasyonun kendisinin değil aynı zamanda küresel güvenlik sistemi üzerindeki olası etkilerinin de dikkate almasını sağlamaktır.
İran’ın Avrupa’ya Yönelik Tehditlerinin Askerî Kapasite Boyutu
İran’ın Avrupa’yı hedef alabileceğine ilişkin açıklamalarının değerlendirilmesindeki en önemli konulardan biri, tehdit edilen hedefler ile bu hedeflere ulaşabilecek askerî kapasitenin birbirinden ayrılması gerekliliğidir.
Bir devletin belirli bir hedefi vurabileceğini açıklaması, o hedefi güvenilir ve etkili biçimde vurma operasyonel kapasitesine sahip olduğu anlamına gelmez.
İran’ın balistik füze programı Orta Doğu’nun en gelişmiş füze programlarından biri olarak kabul edilmektedir. İran farklı menzillere sahip balistik füze sistemleri ve insansız hava araçlarına sahiptir.
Ancak Avrupa’nın tamamı aynı askerî erişilebilirlik düzeyinde değildir.
Örneğin Doğu Akdeniz’deki bazı askerî tesisler ile Birleşik Krallık veya Batı Avrupa’daki tesisler arasında ciddi mesafe farkları bulunmaktadır. Bir hedefin coğrafi olarak füze menzili içinde olması tek başına başarılı bir saldırı gerçekleştirmek için yeterli değildir.
Ayrıca füzelerin isabet kabiliyeti, savaş başlığı kapasitesi, uçuş güzergâhı, erken uyarı sistemleri, hava ve füze savunması ile karşı tarafın elektronik harp kapasitesi de belirleyici etkenlerdir.
İran’ın füze menzillerine ilişkin açık kaynak değerlendirmelerinde mevcut sistemlerin önemli bir bölümünün yaklaşık 2.000 kilometre menzile sahip olduğu, bazı sistemler için daha uzun menzil iddiaları bulunduğu belirtilmektedir. Ancak İran’ın ABD anakarasını vurabilecek operasyonel kıtalararası balistik füze kapasitesine sahip olduğu doğrulanmamıştır.
Bu nedenle İran’ın Avrupa’ya yönelik tehditleri ile ABD anakarasına yönelik tehditleri aynı kategoride değerlendirilmemelidir.
Avrupa’daki bazı Amerikan askerî tesisleri teorik olarak İran’ın mevcut füze kapasitesi açısından erişilebilir olabilir. Ancak ABD anakarasına yönelik doğrudan ve güvenilir bir kıtalararası saldırı kapasitesi konusunda aynı değerlendirme yapılamaz.
Bu ayrım stratejik analiz açısından önemlidir. Çünkü askerî tehditlerin inandırıcılığı yalnızca siyasi iradeye değil aynı zamanda teknik ve operasyonel kapasiteye de bağlıdır.
Psikolojik Savaş ve Stratejik İletişim
İran’ın tehditlerinin bir diğer önemli boyutu psikolojik savaş ve stratejik iletişimdir.
Psikolojik savaş, rakibin karar alma süreçlerini, kamuoyu algısını, güvenlik değerlendirmelerini ve siyasi iradesini etkilemeyi amaçlayan faaliyetleri kapsamaktadır.
İran’ın Avrupa’daki Amerikan üslerini açıkça hedef göstermesi bu bağlamda yalnızca askerî bir mesaj değil aynı zamanda siyasi ve psikolojik bir iletişim stratejisidir.
Bu açıklamalar üç farklı hedef kitleye yöneliktir.
İlk hedef kitle ABD yönetimidir. İran, Washington’a yeni bir askerî operasyonun yalnızca Orta Doğu’daki Amerikan askerlerini değil Avrupa’daki askerî altyapıyı da riske atabileceğini göstermektedir.
İkinci hedef kitle Avrupa hükümetleri ve kamuoylarıdır. İran, ABD’nin askerî operasyonlarına destek verilmesinin Avrupa’nın güvenliğini doğrudan etkileyebileceği algısını oluşturmayı amaçlamaktadır.
Üçüncü hedef kitle İran’ın kendi iç kamuoyudur. Özellikle yoğun askerî ve ekonomik baskı altındaki bir devlet için dışarıya karşı kararlı bir duruş sergilemek iç siyasi meşruiyetin korunması açısından da önemli olabilmektedir.
Bu açıklamalar İran’ın askerî kapasitesini olduğundan daha geniş göstermek için de kullanılabilir. Ancak bu, kesin bir niyet olarak değil stratejik iletişimin olası işlevlerinden biri olarak değerlendirilmelidir.
Burada önemli olan, askerî tehdidin yalnızca gerçekleştiğinde değil gerçekleşme ihtimali üzerinden de siyasi sonuçlar ürettiğidir.
Nitekim bir füze fırlatılmadan bile Avrupa’daki askerî tesislerde güvenlik seviyelerinin yükseltilmesi, uçakların başka üslere kaydırılması ve savunma harcamalarının artırılması, tehdidin bir ölçüde sonuç ürettiğini gösterebilmektedir.
Nitekim 11 Kasım 2026 tarihli bir Associated Press haberinde ABD’nin Birleşik Krallık’taki RAF Mildenhall üssünden 13 uçağı tedbir amacıyla başka üslere kaydırdığı bildirilmiştir. Haberde, basında bu hareketin İran ile bağlantılı bir tehditle ilişkilendirildiğine dair yayınların aktarıldığı ancak Amerikalı yetkililerin tehdidin kaynağına ilişkin ayrıntıları doğrulamadığı belirtilmiştir.
Bu gelişme, stratejik tehditlerin fiilî saldırılara dönüşmeden bile askerî ve siyasi davranışları etkileyebildiğini göstermesi açısından önemlidir.
Hürmüz Boğazı ve Küresel Ekonomik Baskı Mekanizması
İran’ın stratejisinin en önemli unsurlarından biri askerî tehdidi ekonomik baskıyla birleştirme kapasitesidir.
Bu noktada Hürmüz Boğazı ayrı bir önem taşımaktadır.
Hürmüz Boğazı, Basra Körfezi’ndeki petrol üreticilerini dünya enerji piyasalarına bağlayan en önemli deniz geçiş güzergâhlarından biridir.
Dünya petrol ticaretinin yaklaşık beşte birinin bu güzergâhtan geçmesi, boğazı yalnızca bölgesel değil küresel ekonomik güvenlik açısından da stratejik bir alan hâline getirmektedir.
İran’ın bu coğrafi konumu, askerî gücünün ötesinde önemli bir jeopolitik baskı aracı oluşturmaktadır.
Boğazın kapatılması, deniz taşımacılığının aksaması veya tankerlerin güvenliğinin tehdit edilmesi durumunda petrol fiyatları, sigorta maliyetleri, enerji tedarik zincirleri ve uluslararası ticaret açısından ciddi sonuçlar ortaya çıkabilir.
Bu nedenle İran’ın ABD’ye karşı geliştirdiği stratejik yaklaşım yalnızca askerî hedefleri vurmakla sınırlı değildir.
Tahran, ABD ve müttefiklerinin ekonomik maliyetlerini de yükseltebilecek bir coğrafi avantaja sahiptir.
Özellikle Avrupa ülkeleri açısından enerji fiyatlarındaki artışlar, ekonomik istikrarsızlık ve tedarik güvenliği sorunları İran’ın tehditlerinin dolaylı etkilerini artırabilir.
Bu noktada İran’ın stratejik düşüncesinin temel unsurlarından biri askerî çatışmanın maliyetini rakibin ekonomik sistemine yaymaktır.
Böylece ABD’nin İran’a yönelik askerî politikasının sonuçları yalnızca Washington’un savunma bütçesiyle sınırlı kalmayacak; enerji piyasaları, Avrupa ekonomileri ve uluslararası ticaret sistemi de bu süreçten etkilenecektir.
NATO’nun Kolektif Savunma Mekanizması ve İran Açısından Stratejik Risk
İran’ın Avrupa’daki Amerikan üslerini hedef alabileceğine ilişkin açıklamaları NATO’nun kolektif savunma mekanizmasını da gündeme getirmektedir.
Kuzey Atlantik Antlaşması’nın 5. maddesi, bir NATO üyesine yönelik silahlı saldırının tüm üyelere yapılmış sayılacağını öngören kolektif savunma ilkesini düzenlemektedir.
Ancak 5. madde her saldırı durumunda tüm NATO üyelerinin otomatik olarak aynı şekilde askerî karşılık vereceği anlamına gelmemektedir. Antlaşma çerçevesinde her üye, gerekli gördüğü eylemi belirleyerek kolektif savunmaya katkı sağlamaktadır.
Bu nedenle İran’ın Avrupa’daki bir Amerikan askerî tesisine saldırması hâlinde ortaya çıkabilecek hukuki ve siyasi sonuçlar, saldırının niteliğine, hedefin bulunduğu ülkeye, saldırının ölçeğine ve müttefiklerin değerlendirmelerine bağlı olacaktır.
Burada özellikle önemli bir ayrım bulunmaktadır.
Avrupa’da bir Amerikan askerî üssünün bulunması, o üssün bulunduğu ülkenin topraklarının da hedef alındığı anlamına gelmektedir. Bu nedenle İran’ın yalnızca ABD’yi hedef aldığı iddiası, ev sahibi Avrupa ülkesinin güvenlik ve egemenlik sorununu ortadan kaldırmayacaktır.
Böyle bir gelişme Avrupa ülkelerinin İran’a karşı daha ortak bir tutum benimsemesine ve NATO savunma mekanizmalarının daha fazla önem kazanmasına yol açabilir.
Bu durum İran açısından stratejik bir paradoks oluşturmaktadır.
Tahran, Avrupa’yı ABD’nin askerî operasyonlarından uzaklaştırmak isterken Avrupa topraklarına yönelik fiilî bir saldırı gerçekleştirmesi hâlinde Avrupa’nın ABD ile güvenlik iş birliğini daha da güçlendirmesine neden olabilir.
Bu nedenle tehdit politikasının caydırıcılık üretmesi ile karşı ittifakı güçlendirmesi arasında hassas bir denge bulunmaktadır.
İran’ın ABD Anakarasını Tehdit Etmesinin Stratejik Anlamı
ABD topraklarına yönelik tehditler, Avrupa’daki Amerikan üslerine yönelik tehditlerden farklı bir stratejik kategoriye girmektedir.
İran’ın ABD anakarasını doğrudan vurma kapasitesine sahip olduğuna dair doğrulanmış operasyonel bir kanıt bulunmamaktadır.
Bu nedenle İran’ın ABD anakarasına yönelik tehditleri değerlendirilirken üç farklı unsurun birbirinden ayrılması gerekmektedir.
Birincisi doğrudan askerî saldırı kapasitesidir. Bu, kıtalararası menzilli füzeleri ve bunların operasyonel kullanılabilirliğini gerektirmektedir.
İkincisi dolaylı saldırı kapasitesidir. Siber operasyonlar, istihbarat faaliyetleri ve devlet dışı aktörler aracılığıyla gerçekleştirilebilecek faaliyetler bu kapsamda değerlendirilebilir. Ancak bu tür eylemlerin İran devletine atfedilmesi her zaman kolay değildir.
Üçüncüsü psikolojik caydırıcılıktır. İran, ABD anakarasını doğrudan vurma kapasitesine sahip olmasa bile Amerikan yönetimine ve kamuoyuna güvenlik maliyetlerinin artabileceği mesajını verebilmektedir.
Bu çerçevede ABD anakarasına yönelik söylemin temel işlevi, İran’ın askerî kapasitesinin sınırlarından bağımsız olarak Washington’un güvenlik algısını etkilemek olabilir.
Ancak burada önemli bir nokta bulunmaktadır: İran’ın söylemi ile fiilî kapasitesi arasındaki fark çok fazla açılırsa tehditlerin caydırıcılık değeri azalabilir.
Caydırıcılığın etkili olabilmesi için tehdidin hem siyasi irade hem de teknik kapasite açısından belirli bir ölçüde inandırıcı olması gerekmektedir.
İran’ın Stratejisindeki Temel Çelişki: Caydırıcılık mı Tırmandırma mı?
İran’ın mevcut stratejisine ilişkin en önemli tartışma alanlarından biri tehditlerin caydırıcılık mı yoksa çatışmanın tırmanmasına yol açabilecek bir politika mı olduğudur.
Bir devlet rakibinin askerî müdahalesini önlemek amacıyla daha geniş misilleme tehditleri ortaya koyabilir. Ancak bu tehditler karşı taraf tarafından savunma ve güvenlik açısından doğrudan bir risk olarak algılandığında karşı önlemlerin artırılmasıyla da sonuçlanabilir.
Bu durum güvenlik ikilemi kavramıyla açıklanabilir.
Güvenlik ikilemi, bir devletin kendi güvenliğini artırmak için geliştirdiği askerî önlemlerin diğer devletler tarafından tehdit olarak algılanması ve bunun karşılıklı silahlanma veya güvenlik önlemlerinin artırılmasıyla sonuçlanmasıdır.
İran’ın füze kapasitesini geliştirmesi ABD ve Avrupa tarafından güvenlik tehdidi olarak algılanabilmektedir. Buna karşılık ABD’nin Orta Doğu’daki askerî varlığını artırması da İran tarafından rejimin güvenliğine yönelik bir tehdit olarak değerlendirilebilmektedir.
Bu karşılıklı algı, askerî gerilimin kendi kendini besleyen bir sürece dönüşmesine neden olabilmektedir.
İran’ın Avrupa’ya yönelik tehditleri de bu mekanizmayı güçlendirme potansiyeline sahiptir.
Örneğin İran’ın Avrupa’daki bir Amerikan üssünü hedef alması, ABD ve NATO ülkelerinin İran’a karşı askerî önlemlerini artırmasına yol açabilir. İran da bu önlemleri yeni bir tehdit olarak algılayarak misilleme kapasitesini daha da genişletebilir.
Böylece başlangıçta ABD’yi caydırmak için geliştirilen bir strateji daha geniş bir uluslararası çatışmanın tetikleyicisine dönüşebilir.
Bu nedenle İran’ın stratejisinin başarısı yalnızca tehditlerin ne kadar güçlü olduğuna değil aynı zamanda tehditlerin hangi noktada fiilî eyleme dönüştürüldüğüne de bağlıdır.
İran’ın Olası Stratejik Senaryoları
İran’ın mevcut söylemi birkaç farklı stratejik senaryo üzerinden değerlendirilebilir.
Birinci senaryo kontrollü caydırıcılıktır. Bu durumda İran Avrupa’daki Amerikan üslerini hedef gösterir ancak doğrudan bir saldırı gerçekleştirmekten kaçınır. Amaç ABD’nin yeni bir askerî operasyon başlatmasını önlemek ve diplomatik müzakerelerde daha güçlü bir konuma ulaşmaktır.
Bu senaryoda tehdit askerî bir eylemden çok siyasi baskı aracı olarak işlev görmektedir.
İkinci senaryo sınırlı coğrafi genişlemedir. ABD’nin İran’a yönelik yeni bir saldırı gerçekleştirmesi hâlinde Tahran misillemesini Orta Doğu’daki Amerikan üsleriyle sınırlı tutmayabilir ve Avrupa’daki belirli askerî tesisleri de hedef alabilir. Böyle bir durumda İran ev sahibi ülkelerin doğrudan çatışmaya dahil olma riskini artırmış olacaktır.
Üçüncü senaryo asimetrik ve çok alanlı çatışmadır. Bu senaryoda İran’ın askerî stratejisi füze saldırılarının yanı sıra deniz güvenliği, enerji taşımacılığı, siber faaliyetler ve bölgesel müttefikler aracılığıyla yürütülen baskıyı içerebilir.
Dördüncü senaryo çatışmanın kontrolden çıkmasıdır. İran’ın Avrupa’daki bir hedefe saldırması, ABD’nin karşılık vermesi ve NATO ülkelerinin güvenlik mekanizmalarını devreye sokması hâlinde çatışma başlangıçtaki coğrafi sınırlarının ötesine yayılabilir.
Bu senaryolardan hangisinin gerçekleşeceğini kesin olarak söylemek mümkün değildir. Ancak İran’ın son dönemdeki açıklamaları Tahran’ın olası bir savaşın Orta Doğu ile sınırlı kalmayacağı mesajını giderek daha açık biçimde verdiğini göstermektedir.
Sonuç
İran’ın ABD ve Avrupa’ya yönelik askerî tehditleri klasik bir askerî güç gösteriminin ötesinde çok katmanlı bir stratejik baskı politikasının parçası olarak değerlendirilmelidir.
Tahran’ın temel sorunu ABD karşısında konvansiyonel askerî güç açısından yaşadığı asimetridir. İran doğrudan askerî üstünlük elde ederek bu açığı kapatabilecek konumda değildir. Bunun yerine ABD’nin askerî müdahale kararını siyasi, ekonomik ve güvenlik açısından daha maliyetli hâle getirmeye çalışmaktadır.
Bu stratejinin birinci boyutu askerî caydırıcılıktır. İran daha geniş bir coğrafyada Amerikan askerî üslerini hedef göstererek ABD’nin operasyonel hareket alanını sınırlamayı amaçlamaktadır.
İkinci boyut ittifak siyasetidir. Avrupa ülkelerinin ABD’nin İran politikasına katılımının kendi ulusal güvenlikleri açısından sonuçları olabileceği mesajı verilmekte ve böylece transatlantik ilişkiler içindeki anlaşmazlıkların ortaya çıkarılması hedeflenmektedir.
Üçüncü boyut ekonomik baskıdır. Hürmüz Boğazı ve enerji güvenliği üzerinden oluşturulabilecek riskler İran’ın askerî kapasitesinden bağımsız olarak uluslararası sistem üzerinde önemli etkiler üretebilir.
Dördüncü boyut psikolojik savaş ve stratejik iletişimdir. İran doğrudan bir saldırı gerçekleştirmeden Avrupa’daki askerî tesislerde güvenlik seviyelerinin yükseltilmesine, Amerikan askerî hareketliliğinin yeniden düzenlenmesine ve Batı kamuoyunda savaş karşıtı tartışmaların yoğunlaşmasına yol açabilecek bir söylem geliştirmektedir.
Ancak bu stratejinin önemli sınırları bulunmaktadır. İran’ın Avrupa’ya yönelik tehditleri Avrupa ülkelerini ABD’den uzaklaştırmak yerine NATO içinde daha güçlü bir güvenlik dayanışmasına yol açabilir. Ayrıca Avrupa’daki askerî tesislere yönelik fiilî bir saldırı İran’ın bölgesel çatışmasını daha geniş bir uluslararası güvenlik krizine dönüştürebilir.
Bu nedenle İran’ın yaklaşımını yalnızca saldırgan bir genişleme politikası ya da yalnızca savunmacı bir caydırıcılık stratejisi olarak tanımlamak yeterli değildir. Daha doğru bir yaklaşım, İran’ın askerî açıdan daha güçlü bir rakibe karşı asimetrik caydırıcılık, stratejik iletişim, ekonomik baskı ve ittifak siyaseti araçlarını birlikte kullanmaya çalıştığını kabul etmektir.
Sonuç olarak İran’ın vermek istediği temel mesaj, kendisine yönelik bir askerî saldırının yalnızca İran sınırları içinde karşılık bulmayacağıdır. Tahran, ABD’nin askerî operasyonlarının Avrupa’daki üslerden enerji nakil hatlarına, uluslararası ticaretten bölgesel güvenlik düzenine kadar geniş bir alanda maliyet oluşturabileceğini göstermeye çalışmaktadır.
Buradaki temel stratejik amaç ABD’yi askerî olarak yenmekten çok ABD’nin İran’a karşı askerî üstünlüğünü kullanmasını siyasi ve ekonomik açıdan sürdürülemez hâle getirmektir.
Ancak İran’ın tehditlerinin fiilî bir saldırıya dönüşmesi caydırıcılık politikasını tersine çevirebilir ve Tahran’ın karşı karşıya olduğu askerî baskının daha da artmasına yol açabilir.
Bu nedenle İran’ın mevcut stratejisi caydırıcılık ile tırmandırma arasında oldukça hassas bir dengeye dayanmaktadır.
Kaynaklar
Schelling, T. C. (1966). Arms and Influence. Yale University Press.
Schelling, T. C. (1960). The Strategy of Conflict. Harvard University Press.
Jervis, R. (1978). Cooperation Under the Security Dilemma. World Politics, 30(2), 167–214.
Waltz, K. N. (1979). Theory of International Politics. Addison Wesley.
Mearsheimer, J. J. (2001). The Tragedy of Great Power Politics. W. W. Norton.
Freedman, L. (2004). Deterrence. Polity Press.
Morgan, P. M. (2003). Deterrence Now. Cambridge University Press.
Gray, C. S. (1999). Modern Strategy. Oxford University Press.
ANSA (4 Kasım 2026). Iran MP says if US attacks from Europe we’ll strike their bases including in Italy. ANSA haber metni
The Times of Israel (11 Kasım 2026). Iran threatens to strike US bases in Europe if used to strike Iran. The Times of Israel
Arab News (11 Kasım 2026). Iran security chief threatens to strike US bases in Europe if used for attacks. Arab News
Iran International (11 Kasım 2026). Iran threatens US bases in Europe if attacks resume. Iran International
IranWire (13 Kasım 2026). IRGC Deputy Commander Threatens to Expand Attacks Beyond the Region. IranWire
Associated Press (11 Kasım 2026). US Air Force relocates aircraft from a base in England because of a threat, US official says. Associated Press
European Parliamentary Research Service (2026). EU NATO Relations in the Southern Neighbourhood. European Parliament Research Service
Le Monde (28 Ekim 2026). European intelligence services express concern over persistent Iranian threat.
Sefa Yürükel
Danimarkalı Türk etnograf ve sosyal antropolog (MA)
Aarhus Üniversitesi, 1997
Bağımsız Araştırmacı
Araştırma Alanları: Uluslararası Politika, Uluslararası Kamu Hukuku, Jeopolitik, Sosyoloji, Psikoloji, Kültürel Çalışmalar, Sistemler ve Yapılar.

