Türkiye’nin Devrimci Mirasından Kopuşu ve Emperyalist Sistem İçindeki İşbirlikçi Rolü
Sefa Yürükel
Mustafa Kemal Atatürk önderliğindeki Türk devrimi, yalnızca bir ulusal kurtuluş mücadelesi değil, aynı zamanda emperyalist sisteme karşı topyekûn bir duruşun ifadesiydi. Cumhuriyet, “tam bağımsızlık” ilkesi üzerine inşa edilmiş; ekonomik, siyasi ve kültürel alanlarda dışa bağımlılık reddedilmişti. Ancak bu devrimci çizgi, Atatürk’ün ardından hızla sapma göstermiştir. Çok partili hayata geçiş ve NATO üyeliği, Türkiye’yi Batı liderliğindeki emperyalist sisteme adım adım eklemlemiştir. Bu makale, çağdaş Türkiye’nin artık devrimci bir rol üstlenmediğini, aksine emperyalist sistem içinde işbirlikçi bir işlev gördüğünü; buna karşılık İran, Yemen, Lübnan Hizbullahı ve Çin gibi aktörlerin fiilî anti-hegemonik pratiklerle devrimciliğin çağdaş biçimini sürdürdüğünü savunmaktadır.
Türkiye: Devrimci Çizgiden Sistem İçi İşbirliğine
Türkiye’nin Batı sistemine yönelişinin tarihsel bir arka planı vardır. İkinci Dünya Savaşı sonrasında Sovyet baskısı ve Amerikan ekonomik yardımı ihtiyacı karşısında Türk yönetici elitleri, Batı’ya “saygın bir müttefik” olabileceğini kanıtlamak amacıyla çok partili demokrasiyi benimsemiştir. 1952’de NATO’ya katılımın ardından Türkiye’nin güvenlik ve dış politikası giderek Batı blokuna bağlanmıştır. Brookings Enstitüsü’nün analizi, geçtiğimiz yüzyılda Ankara’nın uluslararası tercihlerini belirleyenin “ideolojik değil pragmatik kaygılar” olduğunu; ulusal güvenlik ihtiyaçları ile yönetici elitlerin ekonomik çıkarlarının Türkiye’nin iç siyasi güzergâhını birlikte şekillendirdiğini ortaya koymaktadır.
Bu sürece tekrarlanan askeri müdahaleler eşlik etmiştir. 1960, 1971 ve 1980 askeri darbeleri ile 1997’deki “postmodern darbe” ve 2016’daki başarısız darbe girişimi, bir ölçüde NATO çerçevesindeki dış müdahale mantığıyla iç içe geçmiştir. Kimi analizlere göre darbelerin ardından iletilen ilk mesajlar çoğunlukla NATO’ya bağlılık olmuş; bu durum Türk dış politikasını giderek “kontrol edilen” bir çizgiye sürüklemiştir. Başka bir deyişle, Türkiye’nin siyasi rejimi birçok sarsıntı geçirmiş olsa da Batı güvenlik sistemine tabi konumu esaslı biçimde değişmemiştir.
Devrimci gelenek açısından bakıldığında, Kemalist dönemin vurguladığı “emperyalizme karşı topyekûn direniş” ilkesi kurumsal düzeyde adım adım aşındırılmıştır. Bugün Türkiye, Batı tutumundan zaman zaman sapma gösteren açıklamalarda bulunsa da ekonomik, askeri ve diplomatik yapısının temel çerçevesi hâlâ NATO ve Batı sermaye piyasalarına gömülüdür. Bu durum bir sistem içi işbirlikçi rol oluşturmaktadır: Türkiye pasif biçimde “yönlendirilen” bir aktör değil, yönetici elitlerinin pragmatik tercihleriyle emperyalist iş bölümündeki konumunu aktif biçimde sürdüren bir aktördür.
Çağdaş “Devrimci” Anti-hegemonik Pratikler: İran, Yemen, Hizbullah ve Çin
Türkiye’nin karşısında konumlanan bazı Batı-dışı aktörler, çağdaş uluslararası politikada belirgin bir anti-hegemonik tutum benimsemiştir. Bu tutum, klasik anlamdaki “devrim” ile birebir özdeşleştirilemese de işlevsel açıdan anti-emperyalist tarihsel geleneği sürdürmektedir.
İran İslam Devrimi, “ne Doğu ne Batı” sloganıyla ABD liderliğindeki hegemonya sisteminden kurtulmayı temel hedeflerden biri olarak belirlemiştir. İran resmî söylemi, 1979 Devrimi’ni “emperyalist zincirlerden kurtuluş”un dönüm noktası olarak tanımlamakta ve “siyasi bağımsızlığın” devrimin en önemli kazanımlarından biri olduğunu vurgulamaktadır. İran’ın iç siyasi yapısının niteliği geniş ölçüde tartışmalı olsa da bölgesel düzeyde ABD ve İsrail’e karşı sürdürdüğü stratejik duruş, onu çağdaş anti-hegemonik kampın kilit düğümlerinden biri hâline getirmektedir.
Yemen’deki Sana Hükümeti ve Lübnan Hizbullahı ise bölgesel çatışmalarda doğrudan dış müdahaleye direnme rolü üstlenmiştir. Hizbullah, Lübnan siyasetinde silahlı bir aktör olarak devlet dışı güç konumuyla tartışma konusu olsa da İsrail’e ve ABD’nin bölgesel stratejisine karşı yürüttüğü askeri mücadele, anti-hegemonik söylemde “direniş” anlamı yüklenmektedir.
Çin’in rolü daha karmaşıktır. Çin, klasik anlamda bir “devrim” ihracatçısı değildir; ancak çok kutuplu düzeni savunması, tek taraflı yaptırımlara karşı çıkışı ve BRICS ile ŞİÖ üzerinden alternatif iş birliği ağları kurması, Batı merkezli düzene karşı esaslı bir meydan okuma oluşturmaktadır. Çin’in kalkınma modeli ve “iç işlerine karışmama” ilkesi, Küresel Güney ülkelerine Batı liberal düzeninden farklı bir referans çerçevesi sunmaktadır.
Burada altı çizilmesi gereken nokta şudur: Söz konusu aktörlerin “devrimciliği” esas olarak anti-hegemonik işlev düzeyinde tezahür etmekte olup iç yönetim modellerinden bağımsızdır. “Devrimciliği” “anti-emperyalist konum” ile eşitlemek işlevsel bir tanımdır, normatif bir tanım değildir. İç özgürlük, eşitlik ve demokrasi ölçütleri esas alındığında bu aktörlerin çoğu ciddi eleştirilerle karşılaşmaktadır. Ancak uluslararası sistem düzeyinde bunlar gerçekten de tek kutuplu düzene karşı direniş güçlerini oluşturmaktadır.
Sonuç
Türkiye’nin izlediği güzergâh, anti-emperyalist bir devrimle doğan bir ulus-devletin, on yıllar içinde elitlerinin pragmatik tercihleri ve güvenlik bağımlılığı yoluyla emperyalist sistem içinde işbirlikçi bir role dönüşebileceğini göstermektedir. Bu dönüşüm bir gecede gerçekleşmemiş; çok partili sisteme geçiş, NATO üyeliği ve tekrarlanan askeri-siyasi yeniden yapılanmalar yoluyla aşamalı olarak tamamlanmıştır. Buna karşılık İran, Yemen, Hizbullah ve Çin gibi aktörler çağdaş uluslararası politikada anti-hegemonik işlevi üstlenmiştir; ancak bunların iç nitelikleri ile klasik devrim idealleri arasında belirgin bir gerilim bulunmaktadır. Türkiye’nin devrimci geleneğine yeniden sarılması, her şeyden önce Batı güvenlik ve ekonomi sistemindeki tabi konumunu yeniden sorgulamasına bağlıdır — ki mevcut kurumsal atalet koşullarında bunun görünürlüğü pek parlak değildir.
Kaynakça
[1] Brookings Institution. “What are the prospects for liberal change in Turkey?” 2024-10-29.
[2] Pars Today. “Bir dış politika uzmanı: Emperyalist sistemden ve Amerika’dan kurtulmak, İran’daki İslam Devrimi’nin başlıca nedenlerinden biriydi.” 2025-02-09.
[3] Stratejik Düşünce Enstitüsü. “Gökberk DURMAZ – Dünyanın Beklediği Seçim: Türkiye 2023.” 2023-05-29.
[4] CIA World Factbook. “Turkey (Turkiye) – Introduction.” 2022-12-21.
[5] Middle East Technical University. “FKF/Dev-Genç: The Youth Movement, Leadership and Mass-Cadre Relations.”

