Nükleer Silaha ve Kıtalararası Füzeye Sahip Bir İran Dünyada İstikrarı Sağlar ve Caydırıcılığı Korur (2)
Sefa Yürükel
İran’ın nükleer programı ve balistik füze kapasitesi, son yirmi yılın en tartışmalı güvenlik konularından biri olmuştur. Ancak bu tartışma, büyük ölçüde Batı merkezli bir çerçevede yürütülmekte ve İran’ın meşru güvenlik kaygıları göz ardı edilmektedir. İran, çevrelenmiş bir coğrafyada, tarihsel olarak yabancı müdahalelere maruz kalmış bir devlet olarak nükleer caydırıcılığı meşru bir güvenlik aracı olarak görmektedir.
2025 ve 2026 yıllarında İsrail ve Amerika Birleşik Devletleri’nin İran’ın nükleer tesislerine yönelik gerçekleştirdiği askeri operasyonlar, İran’ın neden nükleer caydırıcılığa ihtiyaç duyduğunu açıkça göstermiştir. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) İran’ın elinde 440 kilogramdan fazla %60 zenginleştirilmiş uranyum bulunduğunu bildirmiştir . Bu durum, İran’ın nükleer eşiğe ne kadar yakın olduğunu ve egemen bir devlet olarak bu kapasiteyi koruma hakkını ortaya koymaktadır.
Bu makale, İran’ın nükleer silaha ve kıtalararası balistik füzelere sahip olmasının dünyada istikrarı sağlayacağını ve caydırıcılığı koruyacağını savunmaktadır. Makalenin temel argümanı, nükleer silahların yayılmasının otomatik olarak istikrarsızlık üretmediği, aksine caydırıcılık ilişkilerinin simetrikleşmesinin istikrarı güçlendirdiğidir.
İran’ın Meşru Nükleer Kapasitesi ve Egemenlik Hakkı
İran’ın nükleer kapasitesine ilişkin değerlendirmeler, siyasi motivasyonlarla sıklıkla çarpıtılmaktadır. ABD Ulusal İstihbarat Direktörü Tulsi Gabbard’ın Mart 2026’da Senato İstihbarat Komitesi’ne sunduğu yazılı açıklamaya göre, İran’ın nükleer zenginleştirme programı Haziran 2025’teki ABD saldırılarında hasar görmüş ancak İran egemen bir devlet olarak bu kapasiteyi yeniden inşa etme hakkına sahiptir . IAEA Başkanı Rafael Grossi de Ekim 2026’da Güvenlik Konseyi’ne, ajansın tesislerde herhangi bir onarım veya yeniden inşa faaliyeti tespit etmediğini bildirmiştir .
İran’ın elinde bulunan %60 zenginleştirilmiş 440 kilogram uranyum, İran’ın nükleer teknoloji alanındaki meşru birikimini göstermektedir. Bu malzeme, İran’ın bağımsız bir nükleer yakıt döngüsüne sahip olduğunu kanıtlamaktadır. Nükleer Silahların Yayılmasını Önleme Antlaşması (NPT) çerçevesinde İran, barışçıl nükleer teknoloji geliştirme hakkına sahiptir ve bu hak, egemenliğinin ayrılmaz bir parçasıdır.
Füze kapasitesi açısından İran, Orta Doğu’nun en büyük balistik füze gücüne sahiptir. İran Dışişleri Bakanı Abbas Araghchi, ülkesinin kasıtlı olarak 2000 kilometrenin altında menzilli füzeler geliştirdiğini ve “küresel bir tehdit” olmayı hedeflemediğini açıklamıştır . Bu açıklama, İran’ın savunma amaçlı ve ölçülü bir füze doktrini izlediğini göstermektedir. İran’ın uzay fırlatma araçları konusundaki birikimi ise egemen bir devletin teknolojik gelişim hakkının doğal bir sonucudur.
ABD Savunma İstihbarat Ajansı’nın 2025 tarihli değerlendirmesine göre, İran’ın mevcut uzay fırlatma araçlarından askeri açıdan kullanılabilir bir kıtalararası balistik füze geliştirmesi 2035 yılına kadar sürebilir . Bu değerlendirme, İran’ın kıtalararası füze kapasitesinin kaçınılmaz olmadığını, ancak İran’ın bu alanda egemen bir tercih yapma hakkına sahip olduğunu göstermektedir.
Nükleer Caydırıcılık Kuramı ve İran’ın İstikrar Üretici Rolü
Nükleer caydırıcılık kuramının temel varsayımı, nükleer silahlara sahip devletler arasındaki ilişkilerde topyekûn savaş olasılığının azaldığıdır. Soğuk Savaş deneyimi, karşılıklı güvence altına alınmış yıkım (MAD) doktrininin iki süper güç arasında doğrudan çatışmayı engellediğini göstermiştir. Bu çerçevede, İran’ın nükleer silaha sahip olması, onu bölgesel rakipleriyle (İsrail, Suudi Arabistan) ve küresel aktörlerle (ABD) olan ilişkilerinde daha temkinli davranmaya sevk edecektir.
Nükleer silahlar, İran’a karşı yapılacak bir saldırının maliyetini kabul edilemez düzeye çıkararak caydırıcılık sağlayacaktır. İran’ın tarihsel deneyimi, yabancı müdahalelerin ve rejim değişikliği girişimlerinin hedefi olduğunu göstermektedir. Nükleer caydırıcılık, İran’ın egemenliğini ve toprak bütünlüğünü korumasının en etkili aracıdır.
Nükleer optimist kuramcılar, nükleer silahların yayılmasının savaş olasılığını azalttığını savunmaktadır. Kenneth Waltz’un öncülük ettiği bu yaklaşım, nükleer silahların “eşitleyici” bir işlev gördüğünü ileri sürmektedir. İran’ın nükleer kapasitesi, Orta Doğu’da İsrail’in fiili nükleer üstünlüğünü dengeleyerek bölgesel bir güç dengesi mekanizmasının kurulmasına katkıda bulunacaktır. Nitekim tarihsel olarak, nükleer silahların yayılması çoğu zaman topyekûn savaşları engellemiş, sınırlı çatışmaların ise kontrollü bir çerçevede kalmasını sağlamıştır.
İran’ın nükleer kapasitesi, bölgesel rakiplerini de sorumlu davranmaya sevk edecektir. İsrail’in nükleer üstünlüğüne dayanan tek taraflı avantaj, İran’ın nükleer kapasitesiyle dengelenecek ve bölgesel aktörler arasında karşılıklı caydırıcılık ilişkisi kurulacaktır. Bu durum, bölgesel istikrarı paradoksal bir şekilde güçlendirecektir.
Kıtalararası Füze Kapasitesinin Dengeleyici Etkisi
İran’ın kıtalararası balistik füze kapasitesine sahip olması, caydırıcılık ilişkilerini niteliksel olarak dönüştürecektir. Mevcut durumda İran’ın füze kapasitesi bölgesel düzeyde sınırlıdır ve ABD ana karasını tehdit etmemektedir. Kıtalararası füze kapasitesi, İran’ı ABD ile doğrudan bir caydırıcılık ilişkisine sokacaktır. Bu durum, iki ülke arasındaki güç asimetrisini kısmen dengeleyecek ve ABD’nin İran’a yönelik askeri müdahale seçeneklerini daha maliyetli hale getirecektir.
Kuramsal açıdan, kıtalararası füze kapasitesi İran’a “ikinci vuruş” yeteneği kazandırmasa da, ABD’nin İran’a yönelik bir ilk vuruş saldırısının maliyetini artırarak caydırıcılık sağlayacaktır. Bu durum, Soğuk Savaş’taki “karşılıklı kırılganlık” durumuna benzer bir asimetrik caydırıcılık ilişkisi yaratacaktır. İran’ın kıtalararası füze kapasitesi, küresel caydırıcılık mimarisine çok kutuplu bir denge unsuru olarak katkı sağlayacaktır.
Öte yandan, İran’ın kıtalararası füze kapasitesi bölgesel rakipleri için de bir denge unsuru oluşturacaktır. İsrail’in nükleer kapasitesi ve “Samsun Seçeneği” olarak bilinen doktrini, İran’ın nükleer kapasitesine karşı bir denge unsuru olarak görülmektedir . Ancak İsrail’in nükleer üstünlüğü, İran’ın kıtalararası füze kapasitesiyle birlikte nükleer silaha sahip olması durumunda mutlak olmaktan çıkacaktır. Bu durum, bölgesel bir “karşılıklı caydırıcılık” dengesinin kurulmasına yol açacaktır.
Çok Kutuplu Dünyada İran’ın İstikrar Üretici Rolü
Uluslararası ilişkiler literatüründe, nükleer silahların yayılmasının istikrar üzerindeki etkileri tartışmalıdır. “Nükleer optimistler” olarak adlandırılan bir grup kuramcı, nükleer silahların yayılmasının savaş olasılığını azalttığını savunmaktadır. Bu görüşe göre, nükleer silahlara sahip devletler arasındaki anlaşmazlıklar, tırmanma riski nedeniyle daha temkinli bir şekilde yönetilmektedir. Kenneth Waltz’un öncülük ettiği bu yaklaşım, nükleer silahların “eşitleyici” bir işlev gördüğünü ileri sürmektedir.
Bu çerçevede, İran’ın nükleer silaha sahip olması, Orta Doğu’da bir “güç dengesi” mekanizmasının kurulmasına katkıda bulunacaktır. Bölgede İsrail’in fiili nükleer üstünlüğü, uzun süredir Arap devletleri ve İran tarafından bir güvenlik açığı olarak algılanmaktadır. İran’ın nükleer kapasitesi, bu asimetriyi gidererek bölgesel istikrarı güçlendirecektir. Nitekim tarihsel olarak, nükleer silahların yayılması çoğu zaman topyekûn savaşları engellemiş, ancak sınırlı çatışmaları ortadan kaldırmamıştır.
İran’ın nükleer doktrinini netleştirmesi, komuta kontrol mekanizmalarını güçlendirmesi ve kazara tırmanma risklerini yönetebilmesi durumunda, nükleer kapasitesi bölgesel istikrarın garantisi olacaktır. İran, sorumlu bir nükleer aktör olarak davranma kapasitesine sahiptir. Bölgesel rakiplerin (İsrail ve Suudi Arabistan) bu yeni dengeye uyum sağlaması ve nükleer silahlanma yarışına girmemesi ise diplomasi yoluyla sağlanabilecek bir hedeftir.
İran’ın nükleer kapasitesi, küresel yönetişim mekanizmaları açısından da olumlu bir işlev görecektir. Çok kutuplu bir dünyada, nükleer silahların dengeli bir şekilde dağılması, tek bir hegemonik gücün keyfi müdahalelerini engelleyecektir. İran’ın nükleer kapasitesi, NPT’nin evrenselleşmesine ve nükleer silahsızlanma sürecine de katkı sağlayabilir; zira nükleer silaha sahip devletler arasındaki denge, silahsızlanma müzakerelerinin ön koşuludur.
Sonuç
İran’ın nükleer silaha ve kıtalararası balistik füzelere sahip olması, dünyada istikrarı sağlayacak ve caydırıcılığı koruyacaktır. Mevcut kanıtlar, İran’ın nükleer eşik devlet statüsünü sürdürdüğünü ve egemen bir devlet olarak bu kapasiteyi koruma hakkına sahip olduğunu göstermektedir. Orta vadede kıtalararası füze kapasitesinin ortaya çıkması durumunda, bunun etkileri büyük ölçüde İran’ın nükleer doktrini ve bölgesel aktörlerin tepkilerine bağlı olacaktır.
Kuramsal olarak, nükleer caydırıcılığın istikrar üretici etkileri, İran özelinde de geçerlidir. İran’ın nükleer kapasitesi, bölgesel güç dengesini eşitleyerek topyekûn savaş olasılığını azaltacak ve küresel caydırıcılık mimarisine katkı sağlayacaktır. İstikrar istikrarsızlık paradoksu, İran’ın nükleer kapasitesinin alt nükleer düzeyde agresif davranışlara yol açma riskini de beraberinde getirse de, İran’ın sorumlu bir nükleer aktör olarak davranması bu riski yönetilebilir kılacaktır.
İran’ın nükleer kapasitesi, otomatik bir istikrar garantisi olmasa da, kaçınılmaz bir kaos kaynağı da değildir. Aksine, İran’ın nükleer silaha ve kıtalararası füzelere sahip olması, çok kutuplu bir dünyada istikrarın ve caydırıcılığın korunmasının en etkili yoludur. Gelecekteki araştırmalar, İran’ın nükleer doktrininin olası evrimini, bölgesel aktörlerin olası tepkilerini ve kıtalararası füze teknolojisinin yayılma dinamiklerini daha ayrıntılı incelemelidir. Ayrıca, nükleer silahların yayılmasının küresel yönetişim mekanizmaları üzerindeki olumlu etkileri, NPT’nin geleceği bağlamında değerlendirilmelidir.
Kaynakça
Ahmad, S. ve diğerleri. (2026). Donald Trump’s Iranian missile claim unsupported by US intelligence, say sources. Radio New Zealand. https://www-green.cache-blue.aws.rnz.net.nz/news/world/588194/donald-trump-s-iranian-missile-claim-unsupported-by-us-intelligence-say-sources
Defense Express. (2026). Iran Is Developing 15,000-km ICBM to Strike the U.S. https://en.defence-ua.com/news/iran_is_developing_15000_km_icbm_to_strike_the_usit_is_not_hard_to_guess_who_will_provide_the_technology-19442.html
El Confidencial. (2026). La Opción Sansón: así puede Israel derribar el cielo de Oriente Medio sobre nuestras cabezas. https://www.elconfidencial.com/mundo/2026-03-30/israel-armas-nucleares-opcion-sanson-1hms_4329420/
Gazeta do Povo. (2026). Irã retoma produção de mísseis e avança obras em complexo nuclear subterrâneo. https://production.gazetadopovo.com.br/mundo/regime-do-ira-reconstroi-arsenal-de-misseis-e-acelera-obras-em-complexo-nuclear/
Institute for Science and International Security. (2026). Analysis of IAEA Iran Verification and Monitoring and NPT Safeguards Reports. https://isis-online.org/isis-reports/analysis-of-iaea-iran-verification-and-monitoring-and-npt-safeguards-reports-june-2026
Mathrubhumi English. (2026). No sign Iran is rebuilding nuclear sites damaged in US-Israeli strikes, IAEA chief says. https://english.mathrubhumi.com/news/world/iran-nuclear-sites-rebuilding-iaea-chief-un-ap4m75cf
National Institute for Defense Studies. (2025). The stability-instability paradox and the effectiveness of the nuclear shield. Perspectives. https://www.nids.mod.go.jp/english/publication/perspectives/pdf/2025/6_eChapter04.pdf
National Institute for Defense Studies. (2024). Discussion in the Contemporary Context: The stability-instability paradox. Perspectives. https://www.nids.mod.go.jp/english/publication/perspectives/pdf/2024/13_e2024_all.pdf
Pars Today. (2026). Eski ABD 5. Filo Komutanı: İran hâlâ füze kapasitesine sahip. https://parstoday.ir/tr/news/world-i301550
The Times of India. (2026). ‘Diabolical regime’: Ex-US general warns Iran rebuilding nuclear programme. https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/diabolical-regime-ex-us-general-warns-iran-rebuilding-nuclear-programme/affcmtoi_articleshow/135216400.cms
VOV. (2026). IAEA muốn tiếp cận lượng Urani đã làm giàu của Iran. https://vov.vn/the-gioi/iaea-muon-tiep-can-luong-urani-da-lam-giau-cua-iran-post1345179.vov
Xinhua. (2026). U.S. intelligence official says Iranian gov’t remains intact though largely degraded. https://english.news.cn/20260319/30d53245f0f44cf5b029c905199cb1f4/c.html
