UMAY ANA: HAYATIN VE NESİLLERİN KORUYUCUSU

Umay Ana, kadim Türk inanç dünyasında doğumun, çocukların, anneliğin, bereketin ve nesillerin devamlılığının koruyucusu olarak karşımıza çıkmaktadır. Orhun Yazıtları’nda adına rastlanması, onun Türklerin tarihî kültür hâfızasındaki köklü yerini göstermektedir. Türklerin farklı coğrafyalarda yaşayan topluluklarının anlatılarında Umay ile ilişkilendirilen inanç ve uygulamalar, hayatın korunmasına yönelik düşüncelerin zaman içerisinde nasıl çeşitlendiğini anlamamıza imkân vermektedir.

Umay Ana’nın temsil ettiği koruyuculuk, hayatın en hassas ve en fazla ihtimam gerektiren döneminde belirginleşmektedir. Dünyaya yeni gelen çocuk, kendi varlığını tek başına sürdürebilecek durumda değildir. Beslenmeye, korunmaya, öğrenmeye ve kendisinden önce yaşayanların tecrübelerine ihtiyaç duymaktadır. Annenin çocuğuna gösterdiği ihtimam, bu bakımdan yalnızca iki insan arasındaki sevgi ilişkisi değil, hayatın nesiller boyunca devam etmesini sağlayan büyük bir insanî sorumluluğun da başlangıcıdır.

Bir çocuğun ilk duyduğu seslerden biri annesinin sesidir. Dünyayı tanımaya başladığında ilk öğrendiği kelimeler, ilk dinlediği ninniler, ilk karşılaştığı masallar ve ilk kazandığı alışkanlıklar, onun hayatı boyunca taşıyacağı kültürel birikimin temellerini meydana getirir.

Ana dilinin öğrenilmesinde, aile hâfızasının aktarılmasında, gündelik hayatın geleneklerinin yaşatılmasında ve çocukların toplumsal değerlere ilişkin ilk bilgilerini edinmesinde kadınların tarih boyunca üstlendikleri roller, Türk Halkbiliminin önemli araştırma konuları arasında bulunmaktadır.

Bu sebeple Umay Ana’yı yalnızca geçmişte inanılmış mânevî bir varlık olarak tanımak, onun kültürel anlamının ancak bir bölümünü görmemizi sağlar. Umay Ana’nın çevresinde oluşan koruyuculuk düşüncesi, bizi çocuğun yetiştirilmesine, ailenin devamlılığına, kadınların bilgi aktarımındaki yerine ve kültürel mîrâsın gündelik hayat içerisinde nasıl yaşatıldığına kadar götürmektedir.

Türk kültürünün kuşaktan kuşağa aktarılmasında kadınların meydana getirdiği büyük birikim, bu bakımdan bilhassa önemlidir. Ninnilerde, masallarda, ağıtlarda, türkülerde, dokumalarda, el sanatlarında, halk hekimliğine ilişkin geleneksel bilgilerde, mevsimlik uygulamalarda, düğün törenlerinde, doğum ve çocuk yetiştirme geleneklerinde kadınların bilgisi ve emeği, kültürel sürekliliğin başlıca kaynaklarından birini oluşturmuştur.

Bir büyükannenin torununa anlattığı masal, yalnızca çocuğu uyutmak veya hoşça vakit geçirmesini sağlamak amacıyla anlatılmış bir hikâye değildir. O masalın içerisinde geçmiş kuşakların hayata ilişkin gözlemleri, iyilik ve kötülük anlayışları, korkuları, umutları, tabiatla kurdukları münâsebetler ve toplumsal tecrübeleri yaşamaktadır.

Bir annenin söylediği ninni, yalnızca belirli bir ezgi ve sözlerden meydana gelmez; konuşulan dilin ses özelliklerini, yöresel mûsikî birikimini, sevgi ve şefkat anlayışını da geleceğe taşır. Bir kadının dokuduğu kilimdeki motifler ise estetik bir süslemenin ötesinde, doğum, bereket, korunma, aile, tabiat ve hayatın devamlılığıyla ilgili kültürel anlamlar taşıyabilir.

İşte Türk Halkbiliminin aydınlatıcılığı, bize gündelik hayatın içerisinde çoğu zaman farkına varmadan yaşattığımız bu büyük hazîneyi görme imkânı vermektedir. Kültürel mîrâsın yalnızca müzelerde saklanan eserlerden veya tarih kitaplarında anlatılan olaylardan meydana gelmediğini; evlerimizde, ailelerimizde, köylerimizde, şehirlerimizde, dilimizde ve insan ilişkilerimizde de yaşadığını anlamamızı sağlamaktadır.

Bu farkındalık geliştikçe, kültürel mîrâsın korunmasına ilişkin sorumluluğumuz da daha belirgin hâle gelmektedir. Çünkü bir ninniyi bilen son insanın aramızdan ayrılması, yalnızca bir ezginin unutulması değildir.

Bir masal anlatıcısının bilgisini aktarabileceği kimse kalmaması, yalnızca birkaç hikâyenin kaybolması anlamına gelmez. Bir dokuma ustasının, bir halk oyunu öğreticisinin veya geleneksel bir sanatın icrâcısının bilgisinin kendisiyle birlikte ortadan kalkması, toplumun yüzyıllar içerisinde meydana getirdiği kültürel birikimin önemli parçalarının da yitirilmesine yol açabilir.

‘Türkiye Cumhuriyeti Kültürel Mîrâs Seferberliği’ düşüncemizin temelinde, işte bu hayatın içerisinden doğan farkındalık bulunmaktadır. Türk Halkbiliminin araştırdığı, belgelediği ve anlamlandırdığı kültürel değerlerin toplumun bütün kesimleri tarafından tanınması; yaşayan kültürel mîrâs taşıyıcılarının bilgi ve hünerlerini yeni nesillere aktarabilmesi; çocukların kendi kültürlerini yalnızca kitaplardan öğrenmekle kalmayıp sanat, oyun, anlatı ve üretim içerisinde yaşayarak tanıması, bu büyük seferberliğin başlıca hedefleri arasındadır.

Bu yolculukta kadınların öncülüğüne verdiğimiz önem de doğrudan bu kültürel süreklilik anlayışından kaynaklanmaktadır. Çünkü hayatı koruyan, çocuğu yetiştiren, aile ve toplum hâfızasının aktarılmasında büyük sorumluluklar üstlenen kadınların bilgi, tecrübe, üretkenlik ve örgütlenme kabiliyetleri, kültürel mîrâsın yeniden canlandırılmasında da belirleyici bir güç meydana getirebilir.

Bizim gelecek tasavvurumuzda kadınlar, yalnızca korunacak kültürel değerlerin taşıyıcıları değil, Kültürel Mîrâs Seferberliği’nin kuruluşunda, yönetiminde, araştırılmasında ve uygulanmasında öncülük üstlenecek asli kurucu güçlerden biridir.

Umay Ana’nın hayatı koruyan mânevî varlığı ile Zümrûd-ü Ankâ’nın yol gösteren ve yeniden yükselişi temsil eden sembolik dünyası, bu düşünce içerisinde birbirini tamamlayan iki büyük anlam kazanmaktadır. Umay Ana, yeni hayatın korunmasını ve yetiştirilmesini; Zümrûd-ü Ankâ ise korunmuş olan hayatın bilgi, irâde ve müşterek gayretle yeni ufuklara taşınmasını hatırlatmaktadır. Birinde hayatın başlangıcına gösterilen ihtimam, diğerinde hayatın karşılaştığı güçlükleri aşabilmesi için ihtiyaç duyduğu bilgelik bulunmaktadır.

Bu iki sembol arasında kurduğumuz ilişki, Türk kültür hâfızasının farklı dönemlerinde gelişen koruyuculuk, bereket, bilgi ve hayatın devamlılığı düşüncelerini birlikte değerlendirmemize imkân vermektedir.

Böylece Umay Ana’nın koruyucu şefkatinden Zümrûd-ü Ankâ’nın bilgeliğine uzanan düşünce, geçmişin mitolojik anlatılarıyla sınırlı kalmayarak bugün çocukların yetiştirilmesinde, kadınların kültürel hayata katılımında, yaşayan ustalıkların aktarılmasında ve toplumun müşterek geleceğinin hazırlanmasında karşılık bulabilecek bir medeniyet tasavvuruna dönüşmektedir.

Kıymetli okur, burada üzerinde düşünmemizi istediğimiz mesele, yalnızca Umay Ana’nın veya Zümrûd-ü Ankâ’nın hikâyesini öğrenmek değildir. Bu hikâyelerin taşıdığı kültürel anlamların kendi hayatımızda nerelerde yaşamaya devam ettiğini, hangi geleneklerde, hangi kelimelerde, hangi aile hatıralarında ve hangi sanatlarda karşımıza çıktığını fark etmektir.

Çünkü kültürel mîrâs bilinci, insanın kendisine ulaşan değerleri tanımasıyla başlar; bu değerlerin nasıl meydana geldiğini, hangi ihtiyaçlara cevap verdiğini ve gelecek nesillere nasıl aktarılabileceğini araştırmasıyla gelişir.

Bir milletin kendi kültürel varlığını yeniden keşfetmesi de böyle bir bilinçle mümkün hâle gelir. Türk Halkbiliminin aydınlattığı her anlatı, belgelenen her gelenek, araştırılan her motif ve yaşatılan her sanat, büyük kültürel hâfızamızın başka bir yönünü görünür kılmaktadır.

Bu bilgi ve farkındalığın toplumun bütün kesimlerine ulaşması, Kültürel Mîrâs Seferberliği’nin yalnızca kurumların yürüteceği bir çalışma olmaktan çıkarak her yurttaşın kendi hayatında karşılık bulabilecek müşterek bir sorumluluğa dönüşmesinin de temelini hazırlamaktadır.

Zümrûd-ü Ankâ’nın kanatları altında korunan hayat ile Umay Ana’nın şefkatiyle büyüyen çocuk arasında gördüğümüz anlam yakınlığı, bizi nihâyet aynı büyük düşünceye ulaştırmaktadır. Hayatın gerçek korunması, onun geleceğe devam edebilmesini sağlayacak bilginin, kültürün, emeğin ve insanî sorumluluğun da korunmasıyla mümkündür.

Türk kültürünün kadim dünyasında kuşun taşıdığı anlamları araştırmaya başladığımızda, gökyüzüne ilişkin tasavvurların insan hayatındaki karşılıklarıyla ne kadar derinden birleştiğini görürüz.

Göğe doğru yükselen kuş, bir yandan uzaklıkları aşabilmenin, haber taşımanın ve hürriyetin sembolü olurken diğer yandan yeryüzündeki hayatı gözeten, tehlikeyi haber veren, korunmaya muhtaç olanlara yardım eden ve kimi anlatılarda insanın erişemediği bilgiye ulaşabilen olağanüstü bir varlık olarak kültürel hâfızada yer edinmiştir.

Gökyüzünün enginliğiyle insan hayatının kırılganlığı arasında kurulan bu münâsebet, kuşu Türk halk anlatılarının en dikkat çekici varlıklarından biri hâline getirmiştir.

Bunlara da bir göz atın

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir