ABD’nin 6 Aylık Bebeği AKP: 25 Yıllık İktidarın Kuruluş Mantığı ve Arınma Yanılsaması
Sefa Yürükel
Türkiye’de 2001’de kurulan ve 2002’den bu yana kesintisiz iktidarda olan bir partiden söz ediyoruz: Yirmi beş yıla yaklaşan bir yönetim. Bu süre, bir siyasi yapının kuruluş anı ile iktidar performansı arasındaki ilişkiyi sorgulamayı zorunlu kılar. Zira ortada tuhaf bir oran vardır: Altı ayda kurulup iktidara getirilen bir yapı, çeyrek asırdır ülkeyi yönetmektedir. 6 aylık bebek metaforu tam da bu orantısızlığı işaret etmek için yazılmıştır.
Altı Ayda Kuruluş, Çeyrek Asır İktidar: Orantısızlığın Anlamı
Bir partinin kuruluşu ile iktidara gelişi arasındaki süre, siyaset biliminde genellikle örgütsel olgunlukla ilişkilendirilir. Uzun yıllar yerel örgütlenme, taban inşası ve kadro yetiştirme gerektiren partiler, iktidara geldiklerinde kurumsal hafızaya sahiptir. AKP örneğinde ise tablo farklıdır: 2001’de kurulan parti, 2002 seçimlerinde tek başına iktidara gelmiştir. Bu hız, tek başına bir başarı hikâyesi olarak okunabileceği gibi, bir dışsal hazırlığın sonucu olarak da okunabilir.
6 aylık bebek metaforunun asıl vurgusu buradadır: Bir yapı ne kadar hızlı kurulup iktidara taşınıyorsa, o kadar hazır bir zeminle karşılaşmış demektir. Hazır zemin ise üç unsuru gerektirir: Hazır bir kadro, hazır bir söylem ve hazır bir dışsal destek. AKP’nin kuruluş kadrosunun önemli bölümünün önceki siyasi hareketlerden gelmesi birinci unsuru; ılımlı İslam ve demokratikleşme söyleminin dönemin uluslararası iklimiyle uyumu ikinci unsuru; ve özellikle 2000’lerin başındaki ABD destekli bölgesel yeniden yapılanma konjonktürü üçüncü unsuru oluşturur.
Burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur: Dışsal destek, bir partiyi iktidara taşıyabilir; ama iktidarda tutamaz. Yirmi beş yıllık süreklilik, dışsal desteğin yanına içsel bir işleyiş mantığının eklenmesiyle açıklanabilir. Makalenin geri kalanı bu işleyiş mantığını çözmeye ayrılmıştır.
Kuruluşun Dışsallığı: ABD Desteği ve Hazır Bebek Tezi
AKP’nin kuruluşuna dair en sert eleştiri, partinin program ve tüzüğünün dışsal bir irade tarafından şekillendirildiği iddiasıdır. Bu iddia, partiyi ABD’nin kurdurduğu ve programını bizzat yazdığı 6 aylık bir bebek olarak tasvir eder. Metafor serttir; ancak altında yatan soru ciddidir: Bir siyasi yapı, kuruluşundaki dışsal bağımlılıklardan ne ölçüde kopabilir?
Bu soruyu somutlaştırmak gerekirse, 2000’lerin başındaki konjonktürü hatırlamak yeterlidir. Soğuk Savaş sonrası dönemde ABD, Orta Doğu ve geniş Müslüman coğrafyada ılımlı İslam modelini bir yönetim aracı olarak desteklemiştir. Bu modelin temel varsayımı, dindar kitlelerin siyasi temsilinin radikal hareketler yerine ılımlı, piyasa dostu ve Batı ile uyumlu partiler üzerinden sağlanmasıdır. AKP, tam bu varsayımın Türkiye versiyonu olarak sahneye çıkmıştır: Piyasa ekonomisine bağlılık, AB üyeliği perspektifi, askeri vesayetle hesaplaşma söylemi ve dindar tabana hitap eden bir dil.
Bu çerçevede programın dışarıda yazılması iddiası, harfi harfine bir yazım işlemini değil, programın dönemin dışsal beklentileriyle uyumlu olarak kurgulanmasını ifade eder. Yani bebek, hazır kundakla doğmuştur. Bu, partinin kurucu kadrosunun iradesiz olduğu anlamına gelmez; ancak o kadronun hareket alanının dışsal beklentilerle çerçevelendiği anlamına gelir.
Ve işte arınma tartışmasının kilit noktası: AKP gerçekten arınırsa, geriye AKP diye bir şey kalmaz. Çünkü arınma, yapıyı var eden bu kurucu çerçeveden kopmayı gerektirir; bu kopuş ise yapının kimliğini ortadan kaldırır. Yirmi beş yıllık iktidar, bu çerçevenin ne kadar dayanıklı olduğunu göstermiştir.
Yirmi Beş Yılın Sırrı: Dışsallığın İçselleştirilmesi
Peki bir 6 aylık bebek nasıl olur da çeyrek asır iktidarda kalır? Yanıt, dışsallığın zamanla içselleştirilmesinde yatar. Kuruluşta dışarıdan gelen çerçeve, iktidar yıllarında devletin kurumları, kaynakları ve kadroları üzerinden yeniden üretilir. Böylece dışsal bağımlılık, görünmez hale gelir; artık parti, dışarıdan yönetilen bir bebek değil, kendi kaynaklarını üreten bir aygıt gibi görünür.
Bu içselleştirmenin araçları bellidir: Kamu ihaleleri üzerinden kaynak dağıtımı, belediyeler ve bakanlıklar aracılığıyla geniş bir sadakat ağı, yargı ve emniyet içinde kadrolaşma, medya üzerinden söylem üretimi ve fon vurgunu gibi mekanizmalarla beslenen bir finansal ekosistem. Bu araçlar, kuruluşta dışarıdan gelen çerçeveyi içeride kurumsallaştırır. Artık arınma talebi, yalnızca dışsal bir bağımlılıktan değil, içeride inşa edilmiş bu ağdan kopmayı gerektirir; ki bu, yapının kendi kendini feshetmesi anlamına gelir.
İşte ABD’nin yavrusu ne kadar arınırsa arınsın, ancak ABD kadar arınır tespiti burada anlam kazanır. Arınmanın üst sınırı, yapıyı besleyen kaynağın sınırıdır. Bağımlı yapı, kendisini var eden kaynağı aşamadığı sürece, arınma iddiası retorik düzeyinde kalır. Yirmi beş yıllık iktidar, bu sınırın hiçbir zaman aşılmadığını, aksine kurumsallaştırıldığını gösterir.
Fon Vurgunu: Kuruluşun Finansal Omurgası
Yolsuzluk dosyasının en kritik başlığı, fon vurgunudur. Çünkü fon vurgunu, diğer başlıklardan farklı olarak, yalnızca bir kötüye kullanım değil, bir kuruluş ve işleyiş mekanizmasıdır. Partinin kuruluş yıllarından itibaren kamu kaynaklarının, özel amaçlı fonlar üzerinden siyasi bir ekosisteme aktarılması, yapının finansal omurgasını oluşturmuştur. Bu omurga, ihaleler, belediyeler ve bakanlıklar üzerinden genişleyerek bir sadakat ekonomisi yaratmıştır.
Fon vurgununun ayırt edici özelliği, görünürlüğüdür. Yani mesele, gizli kapaklı birkaç usulsüzlük değil, sistemin kendisinin bu mekanizma üzerine kurulmuş olmasıdır. Kaynak, denetimden koparıldığında; denetim mekanizmaları siyasi sadakatle ilişkilendirildiğinde; ve hesap verme zinciri yargı ayağından itibaren çürütüldüğünde, fon vurgunu bir istisna değil, bir kural haline gelir. Bu nedenle fon vurgunu, arınma tartışmasının merkezine oturur: Arınma iddiası, her şeyden önce bu finansal omurgadan vazgeçmeyi gerektirir. Oysa o omurga, yapının ayakta durma koşuludur.
Burada bir ayrım yapmak gerekir. Tek tek yolsuzluk dosyaları, hukuki süreçlerle ele alınabilir; ancak fon vurgunu gibi yapısal mekanizmalar, hukuki süreçlerin ötesinde bir siyasi irade ve kurumsal dönüşüm gerektirir. Bu dönüşüm olmadığı sürece, dosyaların tek tek kapanması, mekanizmanın kendisini ortadan kaldırmaz. Nitekim yirmi beş yıllık iktidar boyunca defalarca temizlik vaadi duyulmuş, ama finansal omurga hiç değişmemiştir. Fon vurgunu, bu değişmezliğin en somut kanıtıdır.
Yolsuzluk Dosyası: Arınmanın İçeriği
Eleştirinin somut zemini, fon vurgunu kuruluşundan belediyelerdeki ve bakanlıklardaki ihalelere, kayırmacılıktan 17-25 Aralık sürecindeki yolsuzluk, hırsızlık ve adaletsizlik iddialarına; kamu malının zarara uğratılmasından yargıdaki yolsuzluk ve kayırmacılığa kadar uzanan geniş bir dosyadır. Bu dosya, arınma tartışmasını soyut bir ahlaki vaatten çıkarıp somut bir hesap verme meselesine dönüştürür.
Bu başlıkların her biri, yirmi beş yıllık iktidarın farklı evrelerine denk düşer. Fon vurgunu, kaynak dağıtımının denetimden kopmasıdır. İhalelerdeki kayırmacılık, kamu kaynağının siyasi sadakatle ilişkilendirilmesidir. 17-25 Aralık sürecine dair iddialar, yargı ve emniyet içindeki çatlakların yolsuzluk dosyaları üzerinden görünür hale gelmesidir. Kamu malının zarara uğratılması, hesap verebilirlik mekanizmalarının işlevsizleşmesidir. Yargıdaki yolsuzluk ve kayırmacılık ise tüm bu başlıkların üzerine oturduğu zemini çürütür; çünkü yargı, hesap verme zincirinin son halkasıdır ve o halka koptuğunda geri kalan her şey askıda kalır.
Kritik nokta şudur: Sayılan başlıkların her biri, yapının işleyiş mantığına içkindir. Dolayısıyla arınma, bu başlıkların tek tek temizlenmesi değil, yapının kendisinin dönüşmesi anlamına gelir; ki bu da yapının sona ermesiyle eşdeğerdir. Tek tek temizlik, bir binanın her katını boyayıp temelini olduğu gibi bırakmaya benzer; görüntü değişir, taşıyıcı sistem aynı kalır. Yirmi beş yılda defalarca temizlik vaadi duyulmuş, ama taşıyıcı sistem hiç değişmemiştir.
Paralel Ontoloji: Erdoğan ve Trump
Aynı mantık, Trump üzerinden de okunabilir. Trump arınsa, geriye bir Trump kalmaz; tıpkı Erdoğan’ın arınması halinde geriye bir Erdoğan kalmayacağı gibi. Her iki figür de varlıklarını, arındırılmaları istenen pratikler üzerinden kurmuştur. Arınma talebi, bu nedenle bir reform talebi değil, bir varlık sorunudur.
Bu paralelliği açmak gerekirse: Her iki figürün siyasi sermayesi, kural tanımazlık, kutuplaştırma ve kurumları kişisel sadakat etrafında yeniden düzenleme pratikleriyle örülmüştür. Bu pratikler, figürün özü haline geldiğinde, arınma talebi kaçınılmaz olarak bir kimlik talebine dönüşür. Bir Trump’tan Trump’sız bir Trump, bir Erdoğan’dan Erdoğan’sız bir Erdoğan istenmesi gibi bir şeydir bu. Talep makul görünür, ama içi boştur; çünkü talep edilen şey, talep edenin elinde kalanla çelişir.
Elbette bir itiraz gelebilir: Siyasetçiler değişebilir, dönüşebilir. Tarih, dönüşen liderlerle doludur. Doğrudur; ancak dönüşüm, genellikle yapının çözülmeye başladığı kriz anlarında gerçekleşir. Yani arınma, çoğu zaman bir tercih değil, bir çöküşün yan ürünüdür. Bu da arınma beklentisini, çöküş beklentisine indirger; ki bu, beklentinin iflasının bir başka ifadesidir.
Arınma Söyleminin İşlevi
Buraya kadar anlatılanlar, arınma söyleminin kendisinin de sorgulanmasını gerektirir. Arınma vaadi, kime hizmet eder? İki işlevi öne çıkar. Birincisi, muhalefet cephesinde beklenti yönetimi: Nasılsa arınacaklar beklentisi, muhalif enerjiyi pasifleştirir. İkincisi, iktidar cephesinde meşruiyet yönetimi: Arınıyoruz söylemi, geçmişin hesabını vermeden geleceğe yürüme imkânı tanır. Her iki durumda da arınma söylemi, somut hesap verme talebini gölgeler.
Bu nedenle makalenin önerisi şudur: Arınma tartışmasını ahlaki bir vaat düzeyinden çıkarıp kurumsal hesap verebilirlik düzeyine indirmek gerekir. Soru Arınacaklar mı değil, Hangi dosya, hangi kurum, hangi takvimle ve hangi denetimle ele alınacak olmalıdır. Bu soru sorulmadığı sürece arınma, siyasetin değil, siyasi teolojinin konusu olmaya devam eder. Yirmi beş yıllık iktidarın en büyük başarısı, belki de bu sorunun hiç sorulmamasını sağlamak olmuştur.
Sonuç: Altı Aylık Bebek, Çeyrek Asırlık Aygıt
Elimizde tuhaf bir denklem var: Altı ayda kurulan bir bebek, çeyrek asırdır ülkeyi yönetiyor. Bu denklemin çözümü, bebeğin büyümesinde değil, kundağın değişmemesinde yatar. Kuruluşta dışarıdan gelen çerçeve, iktidar yıllarında içeride kurumsallaştı; dışsal bağımlılık, yerini içsel bir işleyiş mantığına bıraktı. Artık arınma, ne dışsal kaynaktan ne de içerideki ağdan kopmadan mümkün değildir. Fon vurgunu, bu ağın finansal omurgası olarak, arınma iddiasının en somut sınav noktasıdır.
Arınma bekleyenlerin yanılgısı, arınmayı bir tercih meselesi sanmalarıdır. Oysa arınma, kendilerini var eden her şeyden vazgeçmek demektir; bu da onların doğasında yoktur. Bu nedenle beklenti, siyasi bir hesap değil, ontolojik bir imkânsızlıkla karşı karşıyadır. Geriye kalan tek soru şudur: Arınmayı beklemek yerine, arınmanın neden imkânsız olduğunu görmek ne zaman mümkün olacak?
Bu sorunun yanıtı, büyük ölçüde siyasi analizin kendi sınırlarını kabul etmesinde yatar. Arınma beklentisi, analizi kolaylaştırır; çünkü karmaşık kurumsal süreçleri tek bir ahlaki anlatıya indirger. Oysa gerçek, indirgenemez: Kurumlar, dosyalar, takvimler ve denetim mekanizmaları. Arınma tartışması bu zemine çekilmediği sürece, hem iktidar hem muhalefet aynı retorik oyunun içinde kalacaktır. Ve oyunun kazananı, her zaman statükodur.
Kaynakça
- Weber, M. (1919/2004). Meslek Olarak Siyaset. (Siyasi örgütlenme, meşruiyet ve kurumsal bağlılık üzerine klasik metin.)
- Michels, R. (1911/1962). Political Parties: A Sociological Study of the Oligarchical Tendencies of Modern Democracy. (Parti örgütlerinin oligarşikleşmesi ve kurucu iradenin etkisi.)
- Duverger, M. (1954). Political Parties: Their Organization and Activity in the Modern State. (Parti tipleri ve örgütsel bağımlılıklar.)
- Levitsky, S. & Ziblatt, D. (2018). How Democracies Die. (Kurumların zayıflaması, kutuplaşma ve liderlik pratikleri.)
- Mounk, Y. (2018). The People vs. Democracy. (Popülist liderlik ve demokratik gerileme.)
- Diamond, L. (2019). Ill Winds: Saving Democracy from Russian Rage, Chinese Ambition, and American Complacency. (Dış aktörlerin demokratik kurumlar üzerindeki etkisi.)
- Transparency International. Corruption Perceptions Index (yıllık raporlar). (Yolsuzluk algısı ve ölçüm metodolojisi.)
- Dünya Bankası. Worldwide Governance Indicators (yıllık raporlar). (Yönetişim, hesap verebilirlik ve yargı bağımsızlığı göstergeleri.)
- OECD. Public Integrity and Anti-Corruption raporları. (Kamu ihaleleri, kayırmacılık ve kamu kaynağının korunması.)
- Avrupa Konseyi / Venedik Komisyonu raporları. (Yargı bağımsızlığı ve hukuk devleti değerlendirmeleri.)
- Türkiye Büyük Millet Meclisi tutanakları ve komisyon raporları (ilgili dönem). (17-25 Aralık sürecine dair resmi kayıtlar ve tartışmalar.)
- Bağımsız denetim ve Sayıştay raporları (ilgili kurum ve dönemler). (Kamu malının kullanımı ve denetim bulguları.)
- Basın arşivleri: 17-25 Aralık 2013 sürecine ilişkin haber, belge ve röportajlar (ilgili gazetelerin arşivleri). (Olayların kronolojisi ve kamuoyuna yansıması.)
- Dönemin uluslararası basın ve düşünce kuruluşu raporları (2001-2003). (Ilımlı İslam tartışmaları ve bölgesel yeniden yapılanma bağlamı.)
