Coğrafi Sınırlar Kaldırılmıştır: İran’ın Meşru Müdafaa Hakkı, Azerbaycan ve Türkiye’deki ABD ve İsrail Üsleri’de Hedefte
Sefa Yürükel
İran İslam Cumhuriyeti’nin dini lideri Ayetullah Ali Hamaney’in “coğrafi sınırları kaldırdık” açıklaması, bölgesel güvenlik denkleminde bir dönüm noktasıdır. Bu ifade, İran’ın artık kendisine yönelik herhangi bir saldırıya yalnızca kendi topraklarında değil, saldırının kaynaklandığı veya desteklendiği her yerde karşılık vereceği anlamına gelmektedir. Bu bağlamda, Türkiye topraklarında bulunan ve İran’a karşı kullanılan tesisler ile Azerbaycan’da İsrail’e hizmet eden istihbarat üsleri, artık İran’ın meşru müdafaa hakkı kapsamında değerlendirilmelidir. Bu bir tehdit değil, egemen bir devletin kendini savunma doktrininin ilanıdır. Sözde “Mekke Anlaşması” ise doğduğu günden bu yana bölge ülkelerinin özerk güvenlik iradesinin değil, ABD ve İsrail’in Orta Doğu düzenini yeniden şekillendirme ve Türkiye’yi savaş arabasına bağlama aracının ürünüdür.
Mekke Anlaşması: Washington ve Tel Aviv’in Tasarladığı “Bölgesel Güvenlik Dışsallaştırması”
7 Ağustos 2026’da Türkiye, Pakistan ve Suudi Arabistan, Mekke’de “Mekke Ortak Savunma Anlaşması”nı imzaladı; 5 Kasım 2026’da Türkiye Büyük Millet Meclisi anlaşmayı 279 lehte, 119 aleyhte oyla onayladı. Anlaşmanın temel maddesi, üç ülkeden herhangi birine yönelik silahlı saldırının üçüne de yapılmış sayılacağını ve diğer iki ülkenin “derhal mevcut tüm yardımı sağlaması” gerektiğini öngörmektedir. Yüzeysel bakışta bu, bölge ülkelerinin özerk güvenlik işbirliğinin bir örneği gibi görünmektedir. Ancak yapısı ve zamanlaması derinlemesine incelendiğinde ABD’nin gölgesi net biçimde görülmektedir.
Öncelikle, anlaşmanın imzalandığı bağlam, ABD-İsrail ile İran arasındaki askeri çatışmanın sürekli tırmanması ve Hürmüz Boğazı’ndaki deniz trafiğinin kesintiye uğramasıdır. Suudi Arabistan topraklarında ABD askeri varlıkları konuşludur ve çatışma sırasında saldırıya uğramıştır. Anlaşmanın bu anda gündeme gelmesi, esasen Suudi Arabistan’ın güvenlik yükünün bir kısmının Türkiye ve Pakistan’a, yani NATO’nun ikinci büyük ordusuna sahip bir ülke ile nükleer silaha sahip bir Müslüman ülkeye devredilmesi anlamına gelmektedir. Bu bölgesel özerklik değil, ABD liderliğindeki güvenlik sorumluluğu paylaşımıdır.
İkinci olarak, anlaşmanın kurumsal tasarımı dışa dönük yönelimini gözler önüne sermektedir. 8. maddeye göre, üç ülkenin dışişleri bakanları, savunma bakanları ve genelkurmay başkanlarından oluşan bir “Stratejik Siyasi ve Savunma Komitesi” kurulacak, sekretaryası Suudi Arabistan’da olacak ve ilk genel sekreteri Pakistanlı olacaktır. Suudi Arabistan tam da ABD’nin Orta Doğu’daki askeri varlığının merkezî düğümlerinden biridir. Koordinasyon organının Suudi Arabistan’da kurulması, anlaşmanın lojistik ve komuta mimarisinin doğal olarak ABD Merkez Komutanlığı’nın bölgesel sistemine gömülü olduğu anlamına gelmektedir.
Üçüncü olarak, İran’ın tepkisi dikkat çekicidir. İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Bekayi, “anlaşmanın İran’ı hedef aldığını düşünmek için bir neden olmadığını” açıkça belirtmiş ve bunun bölge ülkelerinin ABD’nin güvenlik taahhütlerine olan güveninin azaldığını gösterdiğini söylemiştir. Bu açıklama elbette diplomatik bir değerlendirme içermektedir, ancak İran aynı zamanda anlaşmanın “Büyük İsrail Planı” ve “ABD’nin İsrail’e koşulsuz desteği”nin bölge ülkelerine Washington’un güvenlik garantilerinin güvenilmez olduğunu gösterdiğini belirtmiştir. Diğer bir deyişle, İran’ın yorumu şudur: Mekke Anlaşması ABD güvenlik sisteminin güçlendiğini değil, iflas ettiğini kanıtlamaktadır. Ancak anlaşmanın fiili maddeleri açısından bakıldığında bu değerlendirme fazla iyimser olabilir. Üç ülkenin askeri makinesini birbirine bağlayan bir kolektif savunma mekanizması, beyanları ne kadar ölçülü olursa olsun, nesnel olarak İran’ın bölgedeki hareket serbestisini kısıtlayacak ve ABD’ye doğrudan kara gücü göndermeden bölgesel güçleri seferber edebileceği bir kanal sağlayacaktır.
Türkiye’deki ABD ve İsrail Bağlantılı Üsler: İsimler, İşlevler ve İran Açısından Anlamı
İncirlik Üssü (Adana): ABD’nin Bölgesel Güç İzdüşümü Merkezi
İncirlik, hukuken Türkiye Cumhuriyeti mülkiyetinde ve Türk Silahlı Kuvvetleri’nin kontrolünde olan bir üstür. Ancak fiili kullanımı, ABD Hava Kuvvetleri’nin bölgesel operasyonlarında kritik bir rol oynamaktadır. Türkiye Milli Savunma Bakanlığı’nın açıklamalarına göre, üste NATO ve ikili anlaşmalar temelinde ABD, İspanya, Polonya ve Katar’a ait askeri personel görev yapmaktadır. Bu personelin resmi görev tanımı “hava savunma, muhabere destek ve muharebe hizmet destek” olarak belirtilmiştir.
Ancak İncirlik’in stratejik önemi bunun ötesindedir. ABD Hava Kuvvetleri’nin 39. Hava Üs Kanadı’na ev sahipliği yapan üs, ABD Merkez Komutanlığı (CENTCOM) bölgesine açılan bir “kapı” işlevi görmektedir. Üs, Doğu Avrupa, Afrika ve Güneybatı Asya’daki operasyonlar için yakıt ikmali, mürettebat dinlendirme, bakım ve kargo taşımacılığı noktası olarak kullanılmaktadır. Bu işlev, İncirlik’i yalnızca bir NATO tesisi olmaktan çıkarıp, ABD’nin Orta Doğu’daki askeri varlığının lojistik ve operasyonel omurgası haline getirmektedir. İran açısından bu durum, üssün “İran’a karşı kullanılan bir platform” olarak algılanmasının somut temelini oluşturur; zira CENTCOM’un bölgesel operasyon kapasitesi, İran’a yönelik herhangi bir askeri seçeneğin ayrılmaz bir parçasıdır.
Kürecik Radar Üssü (Malatya): NATO’nun Füze Kalkanı ve İstihbarat Düğümü
Malatya’daki Kürecik Radar Üssü, NATO’nun füze savunma sisteminin bir parçası olarak 2012 yılında aktif hale getirilmiştir. Resmi işlevi, balistik füze tehditlerine karşı erken uyarı ve izleme sağlamaktır. İletişim Başkanlığı’nın açıklamasına göre, buradan elde edilen bilgiler NATO’nun mevcut prosedürleri çerçevesinde müttefiklerle paylaşılmakta ve İsrail gibi NATO üyesi olmayan ülkelerle paylaşımı söz konusu değildir.
Ancak İran açısından bakıldığında, bu tesisin işlevi “savunma”dan ibaret değildir. Kürecik’teki radar, İran’ın füze faaliyetlerini izleme kapasitesine sahiptir ve bu veriler NATO/ İsrail sistemine aktarılmaktadır. Nitekim Mart 2026’da İran’dan Türkiye yönüne balistik füze ihlalleri yaşanmasının ardından, NATO Kürecik’i korumak üzere bölgeye Patriot hava savunma sistemi konuşlandırmıştır. Bu gelişme, tesisin İran’ın füze programına yönelik istihbarat toplama işlevinin ne denli ciddiye alındığını göstermektedir. İran için Kürecik, kendi askeri hareketliliğini izleyen ve potansiyel olarak NATO/ABD/ İsrail operasyonel planlamasına veri sağlayan bir gözetleme noktasıdır.
Azerbaycan’da İsrail’e Hizmet Eden Üsler: Sınırın Ötesindeki Gözler
Azerbaycan topraklarında İsrail’e ait kalıcı, resmi olarak ilan edilmiş üsler bulunmamaktadır. Bakü yönetimi, topraklarının üçüncü ülkelere karşı kullanıldığı iddialarını kararlılıkla reddetmekte ve ülkede yabancı askeri üs bulunmadığını beyan etmektedir. Ancak ABD merkezli CNN televizyonunun 5 Haziran 2026 tarihinde dört kaynağa dayandırarak yayımladığı özel habere göre, İsrail savaş döneminde Azerbaycan’ın güneyinde, İran sınırına yakın konumlarda gizli askeri ve istihbarat varlığı tesis etmiştir . Bu konuşlanma, İran’ın kuzeyindeki askeri hareketliliği izlemek, insansız hava aracı operasyonları düzenlemek ve İran’a yönelik hava operasyonları için öncü bir platform sağlamak amacı taşımaktadır .
Habere göre en yakın İsrail noktası, İran’ın Tebriz kentine yaklaşık 97 kilometre mesafededir . Konuşlandırmada İsrail özel kuvvetleri, helikopterle tahliye ekipleri ve Mossad personeli yer almıştır . CNN, bu yapının yalnızca Azerbaycan ile sınırlı olmadığını, Irak, Birleşik Arap Emirlikleri ve Somaliland’da da benzer gizli İsrail askeri ve istihbarat noktalarının bulunduğunu ve bunların İran’a yönelik operasyonlarda kullanıldığını bildirmiştir .
Azerbaycan resmi makamları bu iddiaları yalanlamıştır. Azerbaycan Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Ayhan Hacızade, “Azerbaycan topraklarının üçüncü ülkelere karşı askeri veya istihbarat operasyonları için kullanıldığı iddialarının tamamen asılsız olduğunu” belirtmiş ve CNN’den haberi geri çekmesini talep etmiştir . Azerbaycan, CNN’in haberi geri çekmemesi üzerine 17 Ağustos 2026’da ABD Delaware Federal Mahkemesi’nde CNN aleyhine tazminat davası açmıştır . CNN ise “haberinin arkasında durduğunu” açıklamış, İsrail Başbakanlık Ofisi ve İsrail Savunma Kuvvetleri ise CNN’in yorum talebine yanıt vermemiştir .
Bu karşılıklı iddia ve inkârların ötesinde, İran açısından belirleyici olan, böyle bir istihbarat ağının varlığına dair algıdır. CNN’in haberinde yer alan ayrıntılar, Azerbaycan topraklarının İran’a yönelik istihbarat ve operasyonel faaliyetler için kullanıldığı yönündeki iddiaları somutlaştırmakta ve Tahran’ın güvenlik hesaplarında bu bölgeyi bir tehdit unsuru olarak konumlandırmasının gerekçelerini ortaya koymaktadır. Hamaney’in “coğrafi sınırları kaldırdık” doktrini çerçevesinde, Azerbaycan’daki bu yapıların İran’ın meşru müdafaa kapsamına giren hedefler olarak değerlendirilmesinin mantıksal dayanağı da bu algıda yatmaktadır.
Mekke Anlaşması’nın Gerçek İşlevi: “Büyük İsrail Planı”na Bölgesel Örtü
ABD emekli Albay Douglas MacGregor’un İsrail’in Maariv gazetesinde yayımlanan yorumu, nadir görülen bir açık sözlülük sunmaktadır. MacGregor, Mekke Anlaşması’nın “aslında Büyük İsrail Planı’na doğrudan bir yanıt” olduğunu belirtmekte ve “ABD ve silahlı kuvvetleri olmadan İsrail’in hayatta kalma şansı yoktur” demektedir. ABD Savunma Bakanlığı’nın eski üst düzey danışmanından gelen bu değerlendirme, Vatan Partisi lideri Perinçek’in eleştirisiyle tuhaf bir şekilde örtüşmektedir. Perinçek, TBMM’deki tartışmada “Bu anlaşmayı İsrail kaleme almış olsaydı, tamamen aynı 16 maddeyi yazardı” demiş ve anlaşmanın Türkiye’yi Suudi Arabistan’ın Yemen savaşına bağladığını, Suudi Arabistan’ın askeri operasyonlarının ise “Riyad’da İsrailli generaller tarafından doğrudan yönetildiğini” savunmuştur.
Karşıt siyasi yelpazeden gelen bu iki eleştiri aynı sonuca işaret etmektedir: Mekke Anlaşması nesnel olarak Türkiye’yi İran’ın karşısındaki kampa sürükleyen bir stratejik tasarıma hizmet etmektedir. Anlaşmanın kolektif savunma maddeleri, Suudi Arabistan’ın Yemen’deki veya diğer bölgelerdeki askeri eylemleri nedeniyle harekete geçirildiğinde Türkiye otomatik olarak çatışmaya sürüklenme baskısıyla karşılaşacaktır. Suudi Arabistan’ın mevcut askeri operasyonları, eleştirmenlerin analizine göre İsrail ve ABD’nin bölgesel gündemiyle derinden iç içe geçmiştir. ABD, bölgesel müttefiklerini birbirine bağlayarak İran üzerindeki askeri baskıyı doğrudan kara gücü konuşlandırmadan artırma hedefine ulaşmaktadır.
Hamaney’in Açıklamasının Stratejik Anlamı
Hamaney’in “coğrafi sınırları kaldırdık” sözü boş bir retorik değildir. Yeni bir caydırıcılık denklemini ilan etmektedir: İran artık “saldırı üçüncü bir ülkenin topraklarından kaynaklanıyorsa İran karşılık veremez” tabusunu kabul etmemektedir. İncirlik, Kürecik ve Azerbaycan’daki İsrail istihbarat noktaları bu tanımın kapsamındadır. Aynı zamanda Mekke Anlaşması’nın özü, Washington ve Tel Aviv’in tasarladığı bölgesel güvenlik dışsallaştırma projesidir; işlevi Türkiye’nin askeri gücünü İran’ı kuşatma mimarisine dahil etmek ve ABD’ye doğrudan savaşa girmeden bölgesel kaynakları seferber edebileceği bir kanal sağlamaktır.
İran’ın tutumu açıktır: Bir ülkenin toprakları İran’a saldırı amacıyla kullanılıyorsa, o topraklardaki ilgili tesisler meşru hedeftir. Bu komşulara düşmanlık değil, saldırı eylemine eşdeğer bir karşılıktır. Mekke Anlaşması’nın varlığı bu mantığı değiştiremez; aksine, imzacı ülkeleri kaçınmayı iddia ettikleri çatışmanın içine daha hızlı çekebilir. Anlaşma imzacısı ülkeler topraklarını ve askeri makinelerini dış güçlerin tasarrufuna teslim etmeyi seçtiğinde, bundan doğacak tüm sonuçları üstlenmeyi de seçmiş olurlar. İran’ın meşru müdafaa hakkı hiçbir anlaşma, hiçbir ittifak, hiçbir coğrafi etiketle sınırlandırılamaz.
Sonuç
İran İslam Cumhuriyeti’nin dini lideri Ayetullah Ali Hamaney’in “coğrafi sınırları kaldırdık” açıklaması merkeze alınarak, Tahran’ın savunma doktrinindeki paradigma değişimi ve bu değişimin Türkiye ile Azerbaycan’daki yabancı askeri ve istihbarat altyapısı üzerindeki sonuçları incelenmiştir. Ulaşılan temel bulgular şunlardır:
Birincisi, Hamaney’in açıklaması boş bir retorik değil, İran’ın caydırıcılık doktrininde bir eşik değişikliğinin ilanıdır. İran artık saldırının kaynağına bakılmaksızın, kendisine karşı kullanılan her tesis ve altyapıyı meşru müdafaa kapsamında değerlendirme hakkını saklı tutmaktadır. Bu doktrin, BM Şartı’nın 51. maddesine dayandırılmakta ve İran’ın yayılmacı değil, savunmacı bir pozisyonda olduğu iddiasını taşımaktadır.
İkincisi, Türkiye’deki İncirlik ve Kürecik tesisleri ile Azerbaycan’daki İsrail bağlantılı istihbarat yapıları, bu doktrinin somut hedefleri olarak öne çıkmaktadır. İncirlik, ABD Merkez Komutanlığı’nın bölgesel operasyon kapasitesinin omurgası; Kürecik ise NATO’nun İran’a bakan füze istihbarat düğümüdür. Azerbaycan’da ise CNN’in 5 Haziran 2026 tarihli özel haberiyle gündeme gelen gizli İsrail askeri ve istihbarat varlığı, Bakü’nün tüm inkârlarına rağmen Tahran’ın tehdit algısında merkezi bir yer tutmaktadır.
Üçüncüsü, Mekke Anlaşması, bölgesel özerk güvenlik iradesinin değil, Washington ve Tel Aviv’in tasarladığı bir “güvenlik dışsallaştırması” projesinin ürünüdür. Anlaşmanın kolektif savunma maddeleri, Türkiye’yi Suudi Arabistan’ın bölgesel askeri eylemlerine otomatik olarak bağlama potansiyeli taşımakta; bu durum, Ankara’yı kaçınmayı iddia ettiği çatışmanın içine çekme riskini beraberinde getirmektedir.
Dördüncüsü, karşılıklı iddia ve inkârların gölgesinde belirleyici olan, tarafların algı dünyasıdır. İran açısından bir tesisin hukuki statüsü değil, İran’a karşı kullanılıp kullanılmadığı belirleyicidir. Bu algı çerçevesinde İncirlik, Kürecik ve Azerbaycan’daki yapılar, İran’ın meşru müdafaa doktrini kapsamında hedef statüsünde değerlendirilmektedir.
Sonuç olarak, İran’ın “coğrafi sınırları kaldırdık” doktrini, bölgesel güvenlik mimarisinde yeni bir denklem kurmaktadır. Bu denklemde, topraklarını ve askeri altyapısını dış güçlerin tasarrufuna açan ülkeler, bundan doğacak sonuçları üstlenme riskiyle karşı karşıyadır. Mekke Anlaşması bu riski azaltmak bir yana, imzacı ülkeleri İran’ın meşru müdafaa hattının içine daha hızlı çekebilecek bir yapı arz etmektedir. Bölgede kalıcı istikrarın tesisi ise ancak yabancı askeri varlıkların bölge dışı aktörlerin çıkarları doğrultusunda kullanılmasının sona erdirilmesi ve bölge ülkelerinin güvenliklerini özerk biçimde tesis etmesiyle mümkün olacaktır.
Kaynakça
Azerbaycan Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı. (2026, 5 Haziran). CNN World’ün Azerbaycan aleyhine asılsız iddialarına ilişkin resmi açıklama. APA.az. https://fr.apa.az/politique/bakou-officiel-une-reponse-officielle-a-ete-fournie-a-la-demande-de-cnn-les-allegations-selon-lesquelles-des-activites-visant-un-troisieme-etat-seraient-menees-depuis-le-territoire-de-lazerbaidjan-sont-infondees-15862
Ansa Latina. (2026, 4 Haziran). Azerbaycan’da gizli İsrail askeri ağı ortaya çıkarıldı. https://www.ansalatina.com/americalatina/noticia/politica/2026/06/05/revelan-red-militar-secreta-israeli-en-azerbaiyan_a61e516a-fe2b-4bfc-900d-88cf16385f5b.html
Armenpress. (2026, 4 Haziran). Azerbaycan, CNN’in topraklarının İran’a yönelik operasyonlar için kullanıldığı yönündeki yayınını yalanladı. https://armenpress.am/fr/article/1252092
Cable News Network (CNN). (2026, 5 Haziran). Kaynaklara göre İsrail, İran savaşı sırasında Azerbaycan’a gizlice seçkin askeri ve istihbarat birlikleri konuşlandırdı. CNN World. (Orijinal haber; doğrudan erişim sağlanamadığından içeriği Ansa Latina, Tanjug ve diğer aktarımlar üzerinden derlenmiştir.)
Media.az. (2026, 17 Ağustos). Azerbaycan, CNN televizyon kanalı aleyhine dava açtı. https://media.az/politika/azerbajdzhan-iniciiroval-sudebnoe-razbiratelstvo-protiv-telekanala-cnn
Oxu.Az. (2026, 17 Ağustos). CNN’in yalanları ifşa oluyor: Sahte iddialara hukuki yanıt. https://oxu.az/siyaset/cnn-in-yalanlari-ifsa-olunur-saxta-iddialara-huquqi-cavab-foto
Russia Today (RT). (2026, 4 Haziran). Azerbaycan Dışişleri Bakanlığı, CNN’in İsrail güçlerinin İran’a saldırı için konuşlandırıldığı yönündeki haberini yalanladı. https://russiatoday.ru/world/news/1640790-azerbaidzhan-oproverzhenie-operacii-iran
Tanjug. (2026, 6 Haziran). CNN: İsrail, İran ile savaş sırasında Azerbaycan’a gizlice birlikler konuşlandırdı. https://www.tanjug.rs/bliski-istok/vesti/257377/cnn-izrael-tajno-rasporedio-jedinice-u-azerbejdzanu-tokom-rata-sa-iranom/vest
The Armenian Weekly. (2026, 24 Ağustos). Bakü, Azerbaycan’daki İsrail güçlerine ilişkin CNN haberine dava açtığına pişman olabilir. https://armenianweekly.com/2026/08/25/baku-may-regret-suing-cnn-for-its-report-on-israeli-forces-in-azerbaijan/
Tvr.ro. (2026, 5 Haziran). CNN: İsrail, İran ile savaş sırasında Azerbaycan’a gizlice askeri ve istihbarat birlikleri konuşlandırdı. https://tvrinfo.ro/cnn-israelul-a-desfasurat-in-secret-unitati-militare-si-de-informatii-in-azerbaidjan-in-timpul-razboiului-cu-iranul/
Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Mekke Anlaşması’nı onaylamasına ilişkin haberler: BBC Türkçe, Euronews Türkçe, Anadolu Ajansı. (2026, 4 Kasım).
Mekke Anlaşması’nın 16 maddesinin ayrıntıları: BBC Türkçe, Diken. (2026, 4 Kasım).
İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Bekayi’nin Mekke Anlaşması’na ilişkin açıklaması: Evrensel, Ulusal Kanal. (2026, 9 Ağustos).
ABD emekli Albay MacGregor’un Mekke Anlaşması ve “Büyük İsrail Planı”na ilişkin yorumu: Star. (2026, 11 Eylül).
Vatan Partisi lideri Perinçek’in Mekke Anlaşması’na yönelik eleştirisi: Saba Haber Ajansı. (2026, 20 Ekim).
Mekke Anlaşması’nın imza bağlamı ve üç ülkenin askeri kapasitesi: Qazinform.
İncirlik Üssü ve Kürecik Radar Üssü’ne ilişkin açık kaynak bilgileri: derlenmiş kamu kaynakları.
